Asus ProArt PA32UC-X review: De beste monitor van 2019?

7 reacties
1 besproken product
Inhoudsopgave
  1. 1. Imposant hdr-scherm voor creatievelingen
  2. 2. Asus PA32UCX
  3. 3. Testmethode
  4. 4. Helderheid, contrast en kleurweergave (HDR)
  5. 5. Helderheid, contrast en kleurweergave (SDR)
  6. 6. Uniformiteit
  7. 7. Kijkhoeken
  8. 8. Gaming: responstijd en inputlag
  9. 9. Energieverbruik
  10. 10. Specificaties, testresultaten en afbeeldingen
  11. 11. Conclusie
  12. 1 besproken product
  13. 7 reacties

Helderheid, contrast en kleurweergave (HDR)

Normaal gesproken trappen we af met een bespreking van de testresultaten voor het weergeven van standaard sdr-materiaal, maar bij de Asus Prestige PA32UCX gaan we allereerst in op de mogelijkheden voor hdr-weergave. Dat is, zoals in de inleiding al aan de orde kwam, namelijk dé reden om te kiezen voor deze monitor.

Extra techniek voor 'echte' hdr

Zoals aan de orde kwam in eerdere artikelen over hdr-monitoren, is er nogal wat extra techniek nodig om monitoren gebruikmakend van de bestaande lcd-techniek (goed) geschikt te maken voor het weergeven van hdr-content, die op het vlak van piekhelderheid, contrast, kleurbereik en kleurdiepte extra eisen stelt aan het weergaveapparaat. Een groter kleurbereik wordt bij lcd-schermen bijvoorbeeld bereikt door een speciale nanocoating of Quantum Dot-filterlaag (zoals in de PA32UCX wordt toegepast), die bepaalde golflengtes van het door de backlight uitgestraalde licht versterkt die wij als 'puur' rood, groen of blauw zien. Die oplossing werkt relatief goed en is bovendien stukken goedkoper toe te passen dan eerdere methoden om led-lcd-schermen te maken met een breed kleurbereik (zoals RGB-led's). Daarmee is een kleurdekking van 90 procent DCI-P3 of meer inmiddels al gangbaar bij hdr-beeldschermen in het instapsegment. De PA32UCX toont aan dat er met deze oplossing zelfs een nog veel groter kleurbereik mogelijk is, zoals zometeen duidelijk wordt.

Het grootste probleempunt bij lcd is en blijft het inherent beperkte contrast van het paneel. Het ips-paneel in de PA32UCX heeft, blijkens de metingen in de volgende sectie, een native contrastwaarde van ongeveer 900:1. Een rekensom leert dat dat bij een helderheid wit van 1500 cd/m² een zwartwaarde oplevert van bijna 1,7 cd/m², wat zelfs met veel omgevingslicht geen 'zwart' meer te noemen valt. De oplossing voor het beperkte contrast van een lcd-paneel wordt gezocht in local dimming. In plaats van de backlight aan te sturen als één unit, wordt deze opgedeeld in verschillende vakjes, die onafhankelijk van elkaar kunnen oplichten. Daardoor hoeft de backlight alleen in delen van het beeld die helder moeten zijn voluit te branden, terwijl de lampjes voor donkerder beelddelen minder fel kunnen zijn. Schermen met hdr (ook de exemplaren met een Vesa DisplayHDR600 of DisplayHDR1000-keurmerk) maken over het algemeen gebruik van edge-lit local dimming. Net als bij een ‘normale’ lcd-monitor schijnen de led’s vanaf één of meerdere zijranden op het paneel, wat echt nauwkeurige dimming onmogelijk maakt. De monitoren met deze oplossing die we nu tegenkomen, bieden maar 8 tot 32 zones.

De PA32UC-K was vorig jaar één van de eerste monitoren met een full array local dimming (fald) backlight, waarbij de led's in een matrix direct achter het paneel zitten. Dat scherm telde 384 afzonderlijke zones (24 x 16), evenveel als bij latere 27 inch G-sync HDR-monitoren bestemd voor gaming. Alleen de twee 34 inch G-sync HDR ultrawide-schermen hadden met 512 zones (32 x 16) een nog fijnmaziger fald-implementatie, al waren de individuele zones bij die schermen eigenlijk even groot als bij de 27 inch-modellen (het schermoppervlak is immers groter). De PA32UCX is nu de eerste monitor met een backlight bestaande uit mini-led's - zoals de naam al zegt, lampjes die kleiner zijn dan de bestaande led's in fald-backlights. Daardoor kan de 'resolutie' van het backlight worden opgehoogd: de PA32UCX beschikt over een matrix van 48 x 24 ledjes achter het paneel, voor een totaal van 1152 onafhankelijk dimbare zones. Iedere zone meet ongeveer 1,6 bij 1,5 centimeter, waarmee het oppervlak per zone ongeveer half zo groot is als bij de eerdere G-sync HDR-monitoren. Zoals duidelijk wordt uit bovenstaande infographic, waarin we de grootte van dimming-zones van enkele hdr-schermen op schaal naast elkaar hebben geplaatst, is de grootte van iedere zone bij de PA32UCX in elk geval onvergelijkbaar met die van een standaard hdr-scherm.

Ook met miniled niet perfect

Een mogelijk probleem dat kan ontstaan bij de toepassing van local dimming is het zichtbaar worden van halo’s, een zichtbaar lichter vak op een plaats waar een licht onderwerp in beeld voor een donkere achtergrond staat. Deze zijn vooral zichtbaar onder een hoek, doordat de zwartwaarde van een lcd-paneel over het algemeen oploopt wanneer je er onder een hoek doorheen kijkt, en treden op wanneer de achterliggende backlight-zone groter is dan het gedeelte van het beeld dat fel moet oplichten. Zoals ook geschetst in het onderdeel 'Testmethode', laten de gemeten contrastwaardes voor een bepaalde hdr-monitor zich daarmee minder eenduidig vertalen in de praktijk, hoewel de PA32UCX een imposant theoretisch contrast van bijna 16.000 : 1 laat noteren.

Hoewel de PA32UCX kleinere individuele zones heeft dan alle andere lcd-monitoren die we tot nu toe hebben getest, is de resolutie van het backlight nog steeds veel beperkter dan die van het paneel - iedere zone bestrijkt nog steeds 7200 pixels. Bovendien hoeven heldere objecten in beeld zich natuurlijk niks aan te trekken van de backlight-indeling, waardoor in het slechtste geval zelfs voor een klein helder gebiedje al vier zones moeten oplichten (die 3,2 bij 3 centimeter van het beeldoppervlak innemen). Daarbij komt dat hoewel hdr-monitoren voor consumentengebruik over het algemeen veel minder dimming-zones tellen dan de PA32UCX, ze meestal wel zijn voorzien van een va lcd-paneel in plaats van een ips-exemplaar, zoals de PA32UCX. Dat helpt halo-effecten te verstoppen, door de 2 tot 5 keer hogere contrastwaarde van het paneel. (Daarbij is de piekhelderheid vaak ook een stuk lager, wat de contrastbeperkingen van het paneel verder verbergt).

We hebben de PA32UCX naast de theoretische tests natuurlijk ook in de praktijk bekeken met hdr-materiaal. De contrastweergave in vergelijking met eerdere hdr-beeldschermen oogt duidelijk indrukwekkender. Het contrastrijkere paneel van de concurrentie weegt uiteindelijk niet op tegen de flink fijnmaziger local dimming-implementatie - en de hogere piekhelderheid, die de PA32UCX ook voor kleine objecten die helder moeten zijn al snel tentoonspreidt. De PA32UC-K gaf je wat dat betreft nog een keuze tussen agressievere dimming met meer halo-effecten, en minder agressieve dimming met een lagere helderheid. Die keuze is er voor de PA32UCX niet meer.

Bij het bekijken van films en games, waarbij donkere en lichte beelddelen vaak niet zo scherp afgebakend zijn, vallen de beperkingen van local dimming op de PA32UCX minder goed op, maar het is evengoed niet moeilijk om ze tegen te komen. Hieronder hebben we bijvoorbeeld een hdr-testbeeld van onze Videoforge Pro signaalgenerator op de foto gezet. Het eerste beeld vormt een benadering van hoe het scherm er in een donkere ruimte met het blote oog uitziet, de tweede foto is overbelicht om de beperkingen van local dimming op de PA32UCX te verduidelijken. Te zien is dat zich rondom de dunne lijnen lichtere backlight-zones aftekenen, vooral in de hoeken van het scherm, waar er meer lijnen samenkomen en de PA32UCX dus kiest om de achterliggende zones feller te laten branden.

  • Standaard
  • Overbelicht

Illustratief zijn ook de onderstaande detailopnamen van het scherm uit een testfilmpje van LG, die we extra hebben overbelicht om het effect te laten zien. De theepot steekt niet perfect af tegen een pikzwarte achtergrond, maar wordt omgeven door een blauwgrijze waas.

Op grotere schaal doet local dimming overigens wel uitstekend zijn werk, zoals blijkt uit onderstaande opname. Hoewel het contrast binnen het gebied met vloeibaar glas niet toeneemt en de zwartwaarde daardoor in dat deel van het beeld duidelijk te hoog is, is de bovenkant van het scherm wel voldoende zwart. De gele highlight in het midden is bovendien gepast fel. Gangbare hdr-monitoren met edge-lit local dimming, ook de exemplaren met een va-paneel, zijn niet in staat de dynamiek in dit beeld zo goed te laten zien.

Hoewel je local dimming ook in sdr kunt inschakelen, kunnen we voor de PA32UCX weer hetzelfde opmerken als bij de PA32UC-K: binnen de normale Windows-omgeving is local dimming naar ons idee niet helemaal ideaal. Ieder dimbaar gebied is simpelweg te groot in vergelijking met bedieningselementen en werkbalken. Daardoor fluctueert ook de helderheid van die delen wat - open je in de browser bijvoorbeeld een donkere webpagina, dan neemt de helderheid van de adresbalk en werkbalken bovenaan het scherm plots wat af.

FALD-LCD versus Dual-layer LCD en OLED

De zeer dure, professionele referentiemonitoren bedoeld voor hdr-video maken over het algemeen niet gebruik van fald lcd, maar van andere schermtechnieken met een nog hoger prijskaartje - naast de uitgebreidere featureset en ondersteuning de reden dat die monitoren nog veel duurder zijn dan de PA32UCX. Eerdere exemplaren, bijvoorbeeld de Sony BVM-X300, hadden een oled-paneel als basis. De Japanse fabrikant produceert daarvoor op kleine schaal zelf oled-panelen - andere bekende oled-leveranciers als Samsung en LG focussen respectievelijk op kleinere en grotere maten. Voordelen van oled zijn het enorm hoge contrast en de perfecte zwartwaarde, doordat iedere pixel afzonderlijk kan worden uitgeschakeld. Daardoor heb je nooit last van halo-effecten van een fald lcd-scherm. Ideaal voor dit soort toepassingen is oled echter ook weer niet. De piekhelderheid is sowieso beperkt; het scherm dimt nog verder afhankelijk van de hoeveelheid wit in beeld. Tevens kunnen retentie, inbranden en kleurverschuiving over tijd optreden, doordat de verschillend gekleurde pixels en subpixels niet met dezelfde snelheid verouderen.

Recenter zijn er zodoende enkele schermfabrikanten in het professionele segment monitoren gaan maken op basis een andere techniek: dual layer lcd. Zoals de naam al zegt worden er twee lcd-panelen direct achter elkaar geplaatst, waardoor het contrast wordt vermenigvuldigd - dat resulteert op basis van normale, bestaande lcd-panelen al snel in een voor hdr voldoende hoog contrast van 1.000.000 : 1 (1000 : 1 x 1000 : 1). Ook met deze schermtechniek zijn er geen halo's te zien, maar enkele van de traditionele minpunten van oled als een lagere piekhelderheid en het dimmen bij een volledig wit scherm zijn bij een dual layer lcd-scherm niet aanwezig. Om die reden is dual layer lcd volgens een fabrikant als Eizo, die in de vorm van de CG3145 (adviesprijs omgerekend bijna € 28.000) zelf een dergelijk scherm op de markt heeft gebracht, de beste techniek voor wie hdr-materiaal zo nauwkeurig mogelijk wil kunnen weergeven. Zoals ook blijkt uit het specificatieblad, kent de techniek echter wel één mogelijk nadeel: het hoge energieverbruik (standaard al 267 W, met pieken van meer dan 400 W), wat onherroepelijk gepaard gaat met een grotere warmteproductie en een nog omvangrijker constructie.

Zeer hoge piekhelderheid voor impactvolle hdr

Zoals ook te zien wanneer je het scherm in praktijk in gebruik neemt, is de PA32UCX in staat om een zeer hoge piekhelderheid te behalen, wat hdr-beelden meer impact meegeeft. Maximaal meten we op een volledig wit scherm 1503 cd/m² en dat is meer dan we ooit bij een andere monitor hebben gemeten.

  • Max. helderheid (full screen)
  • Max. helderheid (5%)
  • Min. helderheid

Bij hdr-schermen zien we vaak dat de behaalde piekhelderheid afhangt van de hoeveelheid wit die in beeld is. Daarom meten we de helderheid van hdr-schermen met vijf verschillende window sizes: 100 procent wit, 25 procent wit, 10 procent wit, 5 procent wit en 2 procent wit.

Is er een kleinere hoeveelheid wit in beeld, dan dimt de PA32UCX ietwat in vergelijking met een volledig wit scherm, maar lang niet zoveel als sommige andere hdr-schermen met enkel edge-lit local dimming (vooral de ips-exemplaren van LG). We meten in die situatie nog 1276 cd/m², wat evengoed erg fel is. Voor hele kleine objecten als sterren is de helderheid op het oog overigens wel een stuk lager (we kunnen dat helaas niet nameten), wat te maken heeft met de beperkingen van local dimming.

Hieronder zie je tot slot nog een screenshot van de resultaten van de genoemde vijf gemeten waarden. 

MSI Prestige PS341WU

Breed kleurbereik voor HDR, maar kalibratie kan beter

Makers van hdr-beeldschermen vergelijken het kleurbereik van hun monitor op dit moment vaak met DCI-P3. Eigenlijk is dat slechts een tussenstap: op termijn moeten hdr-monitoren en televisies de zeer grote Rec.2020-kleurruimte kunnen weergeven.


Saturation sweeps van de Asus PA32UCX (bolletjes) versus Rec.2020 (vakjes) in hdr. Het scherm kan bijna 89 procent van deze zeer grote kleurruimte weergeven.

Ook de PA32UCX is nog niet helemaal zover, maar het resultaat van deze monitor mag er niettemin zijn: Rec.2020 wordt zoals Asus ook belooft voor niet minder dan 89 procent afgedekt, zoals te zien op bovenstaand diagram. Daarmee kan de PA32UCX een groter gamut weergeven dan we ooit eerder zagen bij een pc-beeldscherm. (Opmerkelijk is ook dat een aantal van de genoemde zeer dure referentiemonitoren ook nog niet zover zijn - de Eizo CG3145 ondersteunt bijvoorbeeld enkel 99 procent DCI-P3, al is dat scherm ook al wat ouder).

Door naar de kleurmetingen in hdr. Zoals hieronder aan de orde komt biedt de PA32UCX diverse instellingen om de hdr-weergave naar wens in te stellen. We hebben voor de meting gekozen om het scherm in te stellen voor DCI-P3-weergave, om de meetresultaten vergelijkbaar te houden met die van andere beeldschermen in dit testveld. Geen van die monitoren zou het bijster goed doen wanneer we ze gaan beoordelen op Rec.2020-weergave.

We noteren op het vlak van kleurweergave twee verschillende meetresultaten: één zonder eventuele afwijkingen van de gewenste helderheid meegenomen in de score, en één waarbij fouten in helderheid worden meegewogen. Je ziet in het tweede resultaat over het algemeen veel grotere afwijkingen terug, omdat hdr-capabele schermen de helderheid van het signaal richting hun maximaal mogelijke helderheid vaak met een lichte curve 'afrollen'.

  • dE ICtCp gs. -w/o Lum
  • -w Lum
  • dE ICtCp cc. -w/o Lum
  • -w Lum

Het resultaat van de kleurmetingen in hdr valt opmerkelijk genoeg een beetje tegen. Dat zit 'm uiteraard niet in een gebrekkige kleurdekking, en ook niet in een tekort aan helderheid. Sterker nog, als we de fouten in helderheid meenemen in de beoordeling, doet de PA32UCX het beter dan de meeste concurrenten, zeker in de Color Checker-test. Het probleem lijkt 'm daarmee te zitten in een afwijkende grijsafstelling. Zoals te zien in onderstaand diagram, neigt de kleurbalans teveel naar rood, waardoor met name helderder grijstinten te warm worden weergegeven. Helaas is het niet mogelijk daar met de onderstaande instellingen iets aan te doen, waarbij het ook niet mogelijk lijkt te zijn om het scherm middels de meegeleverde kalibratiesoftware beter in te stellen.

  • Grayscale (HDR)
  • Color Checker (HDR)

Asus ProArt PA32UCX-K

Asus ProArt PA32UCX-K

HDR-instellingen: PQ-curve, kleurbereik en local dimming

Bij veel andere hdr-monitoren kun je in feite niks meer instellen wanneer je overschakelt naar de hdr-modus. Niet bij de PA32UCX, waarbij je zoals gezegd vier hdr-modi ter beschikking staan: 'HDR_PQ Rec2020', 'HDR_PQ DCI', 'HDR HLG en HDR_DolbyVision'. De laatste twee zijn specifiek bedoeld voor Hybrid Log Gamma-content en Dolby Vision-materiaal, terwijl je de eerste twee bij standaard HDR10-content kunt gebruiken. In HDR_PQ Rec2020-modus wordt het volledige kleurbereik van het scherm gebruikt, terwijl de HDR_PQ DCI-modus het kleurbereik inperkt naar DCI-P3. Een nuttige voorziening: de meeste hdr-schermen bieden, zoals gezegd, een kleiner kleurbereik dat ongeveer overeenkomt met DCI-P3. Door de aparte modus krijg je het materiaal op de PA32UCX te zien als de kijker op een 'normaal' scherm.

HDR_PQ Rec2020 en HDR_PQ DCI hebben elk drie verschillende instellingen voor de PQ-curve, als het ware de 'gammacurve' voor hdr-materiaal. Normaal gesproken kun je die niet instellen en moet je het doen met de keuze van de monitorfabrikant. 'PQ Basic' emuleert de manier waarop de meeste monitoren te werk gaan. Omdat de piekhelderheid van het scherm vaak eigenlijk lager is dan de in het materiaal bedoelde helderheid, wordt er aan de bovenkant van het helderheidsbereik de nodige 'roll-off' toegepast. Het helderheidsbereik van de content wordt ver gecomprimeerd om binnen het helderheidsbereik van het scherm te passen.


Detail van het helderste deel van de PQ-curve voor PQ Clip (links) en PQ Basic (rechts). In beide grafieken is grijs de PA32UCX, geel de PQ-curve zoals hij eigenlijk behoort te zijn. Zoals te zien wordt de grafiek bij PQ Clip hard afgekapt op het punt waar het scherm zijn maximale helderheid bereikt; dat klopt met de voorgeschreven helderheid in het signaal, maar kan lelijk zichtbare clipping opleveren.

Zou het scherm de PQ-curve correct volgen, dan zou het immers al het detail in delen die helderder zijn moeten afkappen, wat in de praktijk als lelijke clipping zichtbaar kan worden. 'PQ 1000' poogt echter precies dat te doen: het zo nauwkeurig mogelijk volgen van de maximale helderheid in het signaal. Overigens is de piekhelderheid van de PA32UCX sowieso hoog genoeg om bij veel hdr-materiaal van dit moment geen vervelend zichtbare problemen te vertonen. Mocht dat toch wel het geval zijn, dan kun je nog terugvallen op 'PQ Optimized' die - je raadt het al - een voor de eigenschappen van het scherm geoptimaliseerde curve biedt die zo mogelijk de eigenschappen van de eerste twee hdr-modi verenigt.

  • Grayscale: PQ Basic
  • PQ Clip
  • PQ Optimized

Niet 'officieel' deel van het hdr-menu, maar toch allerbelangrijkst voor hoe hdr-content er in de praktijk uitziet, is de instelling voor local dimming. Je kunt de reactiesnelheid van de lampjes in drie standen bepalen. Zoals eerder omschreven reageert het backlight op de snelste stand beduidend sneller op beeldwisselingen dan bij de PA32UC-K, waar de trage reactiesnelheid van de local dimming in sommige situaties echt een probleem vormde.

Vreemd genoeg kan de local dimming in hdr echter ook worden uitgezet. Waarom je dat zou willen doen is ons niet geheel duidelijk. Bovendien verschijnt na veertig minuten hdr-materiaal te hebben gekeken met local dimming uit, een dringende mededeling op het scherm waaruit blijkt dat het scherm oververhit begint te raken en dat sprake is van een 'abnormaal gebruiksscenario'.


1 besproken product

Vergelijk   Product Prijs
Ultimate Asus ProArt PA32UCX-K

Asus ProArt PA32UCX-K

  • 32 inch
  • 3840x2160
  • 138 ppi
  • IPS / PLS / AHVA
  • HDR
  • HDMI
  • DisplayPort
  • AdobeRGB
  • 5 ms
  • 1200 cd/m²
  • 1000 : 1

€ 2.744,00

18 winkels
0
*