9x Intel Z170 Skylake moederborden review: ASRock, ASUS en MSI getest

47 reacties
Inhoudsopgave
  1. 1. Inleiding
  2. 2. Z170: Veel PCIe lanes en zeer flexibel
  3. 3. Ondersteuning voor videokaarten, SLI en Crossfire
  4. 4. Storage
  5. 5. Connectiviteit: USB
  6. 6. Connectiviteit: Netwerk
  7. 7. Audio
  8. 8. Overklokopties
  9. 9. Kort voorgesteld: ASRock
  10. 10. Kort voorgesteld: ASUS
  11. 11. Kort voorgesteld: MSI
  12. 12. Hoe hebben we getest + bClk waardes en BIOS-versies
  13. 13. Benchmarks
  14. 14. Benchmarks (vervolg)
  15. 15. USB 3.1 prestaties
  16. 16. Stroomverbruik
  17. 17. Geluidskwaliteit
  18. 18. Conclusie
  19. 19. Besproken producten
  20. 20. Reacties

Inleiding

Intel heeft vandaag de Core i7 6700K en Core i5 6600K Skylake processors geïntroduceerd, waarover je alles kunt lezen in onze uitgebreide review. De nieuwe processors hebben een nieuwe processorvoet (Socket 1151) en een nieuwe chipset, Z170, die vele verbeteringen brengt. Tijd dus voor een nieuwe generatie moederborden, wij testten alvast 9 exemplaren.


De vereiste van een nieuw moederbord voor Skylake processors is niet zonder reden. De ondersteuning voor DDR4-geheugen en het wegvallen van de geïntegreerde voltage controller (waarover je alles kunt lezen in onze CPU review) vereist een nieuwe generatie borden. Intel heeft dan ook de nieuwe Socket 1151 processorvoet ontwikkeld. Dat pinnetje meer ten opzichte van de Socket 1150 van Haswell zal geen effect hebben, het is er voornamelijk om het onderscheid duidelijk te maken. 

Vooralsnog heeft Intel één chipset voor Skylake geïntroduceerd, de Z170. Deze chipset is de opvolger van Z97. Uiteindelijk zal er wel een volledige line-up van "100 serie chipsets" komen. Zo komt er een H170 als opvolger van H97, een B150 als opvolger van B85 en zo verder.

Asus Maximus VIII Hero

Het nieuwe Z170 platform is misschien nog wel een belangrijkere vernieuwing dan de Skylake processors zelf. In vergelijking met voorloper Z97 heeft de Z170 tot 2,5x meer PCI-Express lanes beschikbaar, die ook nog eens allemaal van het 3.0 type zijn. Het maakt dat Z170 Intels eerste "mainstream" platform is dat echt geschikt is voor PCI-Express gebaseerde SSD's.

Vandaag, op de dag van de lancering, hebben we al negen Z170 borden getest. In onderstaande tabel vind je een overzicht van de geteste producten:

Moederbord Form Factor Adviesprijs
ASRock Z170 Extreme7+ ATX € 285 
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ ATX € 265
ASUS Z170-A ATX € 155
ASUS Z170-Deluxe ATX € 285 
ASUS Z170 Pro Gaming ATX € 155
ASUS Maximus VIII Gene Micro ATX € 205
ASUS Maximus VIII Ranger ATX € 180
ASUS Maximus VIII Hero ATX € 210 
MSI Z170A Gaming M7 ATX € 269

Opvallende afwezige in dit rijtje is natuurlijk Gigabyte. Bij het verschepen van Z170 borden naar Nederland is volgens Gigabyte Benelux iets fout gegaan, waardoor deze fabrikant ons als enige van de "de grote vier" niet voor de launch een Z170 bord kon toesturen. We hebben er alles aan gedaan, maar moeten dus helaas vandaag een review zonder Gigabyte publiceren.

Net als bij onze vergelijkingstest van Intel X99 chipset moederborden zullen we de borden niet stuk voor stuk zeer uitgebreid beschrijven, maar juist aan de hand van de specificaties de belangrijkste verschillen uit de doeken doen. Op deze opzet kregen we na de X99 round-up veel positieve feedback, om welke reden we de Z170 test nu op een zelfde manier doen.

Voordat we overgaan naar de geteste borden op de volgende pagina gaan we eerst in op de nieuwe chipset. 

Zie ook: Intel Core i7 6700K / Core i5 6600K Skylake review

Z170: Veel PCIe lanes en zeer flexibel

De Z170 chipset is via DMI 3.0 verbonden met de processor. DMI 3.0 is in feite een PCI-Express 3.0 x4 verbinding, met een maximale doorvoersnelheid van 32 gigabit/s oftewel 4 gigabyte/s.

In de basis biedt de Z170 ondersteuning voor 6x SATA600, de Intel Rapid Storage Technology voor zowel SATA als PCIe SSD's, tot 10x USB 3.0 en tot 20 PCI-Express 3.0 lanes voor extra controllers en extra uitbreidingssloten. 

Intel Core i7 6700K Boxed

De Z170 is een flinke stap vooruit ten opzichte van de Z97, vanwege de veel flexibelere I/O-mogelijkheden en een veel groter beschikbaar aantal PCI-Express lanes die ook nog eens allemaal de PCI-Express 3.0 standaard volgen, waar de vorige generatie het bij PCI-Express 2.0 hield.

Om het verschil duidelijk te maken zie je in onderstaande afbeeldingen allereerst de Flexible IO configuaties zoals mogelijk bij de Z97 chipset. Zoals te zien heeft deze chipset 18 "uitgangen", waarvan vier altijd USB 3.0, zes altijd PCI-Express 2.0 en vier altijd Serial ATA 600. Uitgang 5 en 6 kunnen ofwel USB 3.0 ofwel PCI-Express 2.0 zijn, terwijl uitgang 13 en 14 ofwel SATA600 ofwel PCI-Express 2.0 kunnen zijn. Daarbij moeten we aantekenen dat van deze vier en maximaal twee als PCIe geconfigureerd kunnen worden. Het biedt een aantal verschillende configuratiemogelijkheden, waarbij de meest gebruikte was: 6x Serial ATA 600, 8x PCI-Express 2.0 en 4x USB 3.0.

Flexible IO bij Z97:

Met de opkomst van op PCI-Express gebaseerde SSD's is er bij de Z97 een nijpend tekort aan PCI-Express lanes. De snelste PCIe SSD's gebruiken vier lanes en dat is al de helft van wat deze chipset maximaal beschikbaar heeft. Als je bedenkt dat er ook nog lanes beschikbaar moeten zijn voor netwerkcontroller(s), USB 3.1 controller(s), extra uitgebreidingssloten en ga zo maar door, dan kom je al snel in de knoei. Daar komt dus nog bij dat de PCI-Express lanes bij Z97 alle nog van de 2.0 generatie waren. Als Z97 moederborden al een M.2 slot voor een SSD hadden, had dat in de regel maar twee lanes, met dus een maximale doorvoersnelheid van 1 GB/s. Een snel M.2 slot met vier PCI-Express 3.0 lanes komt bij Z97 borden niet vaak voor en is enkel mogelijk door voor de videokaart bestemde lanes uit de processor weg te snoepen. Z97 moederborden met meer dan één M.2 slot voor SSD's zijn er al helemaal niet.

Dan de Z170. Deze chipset bevat maar liefst 26 "uitgangen", acht meer dan de vorige generatie, die ook nog eens veel flexibeler in te delen zijn met veel meer PCI-Express lanes. Die volgen ook nog eens alle de PCI-Express 3.0 standaard, ofwel 1 GByte/s per lane. Van de 26 uitgangen zijn er zes gereserveerd voor USB 3.0. Twee daarvan kunnen gebruikt worden voor de op USB 3.0 gebaseerde Super Speed Inter-Chip interface, een techniek om onboard controllers via een USB-achtige interface te besturen. De overige 20 uitgangen zijn potentieel alle als PCI-Express 3.0 lane te gebruiken, waarmee het maximum aantal PCIe lanes dus 2,5x hoger is dan bij Z97. Vier van de uitgangen zijn naar wens door de moederbordfabrikant nog te gebruiken voor vier extra USB 3.0 poorten en tot zes van de uitgangen zijn configureerbaar als Serial ATA 600. Voor twaalf PCI-Express uitgangen, die gedeeld zijn met de SATA-controllers, wordt Rapid Storage Technology voor PCIe SSD's mogelijk.

Flexible IO bij Z170

Het is aan de moederbordenfabrikant om te bepalen hoe de chipset functionaliteit exact wordt geïmplementeerd. Het mooie van het flexible IO systeem is echter het kan schakelen afhankelijk van welke apparten worden verbonden. Zo kunnen twee uitgangen worden verbonden met een SATA Express aansluiting, die afhankelijk van het aangesloten device schakelt tussen PCIe x2 en 2x SATA600. Maar het is bijvoorbeeld ook prima mogelijkheid om een tweede (of derde...) M.2 slot te plaatsen, dat wanneer gebruikt de SATA-poorten van een moederbord uitschakelt.

Het gigantische aantal uitgangen biedt moederbordfabrikanten de mogelijkheid om veel meer functionaliteit dan voorheen op borden te plaatsen, zeker wanneer het aankomt op SATA Express, M.2 of U.2 aansluitingen voor PCI-Express SSD's. Z170 moederborden met twee of zelfs drie M.2 sloten die elk tot vier PCIe lanes hebben, zijn geen uitzondering. Toch geldt dat ook met 26 lanes er altijd een tekort is en dat dus bij vrijwel alle Z170 borden verschillende aansluitingen en connectors niet gelijktijdig gebruikt kunnen worden. En juist vanwege de complexe configuratie is het bij de meeste moederborden vrijwel ondoenlijk om precies te achterhalen welke functionaliteit niet tegelijkertijd beschikbaar is.

Als voorbeeld zie je hieronder een schema dat de technische staf van MSI Benelux maakte ter verduidelijking van hun Z170A Gaming M7 (waarvoor complimenten!). Zo zie je bijvoorbeeld dat wanneer je het twee M.2 slot gebruikt, SATA-poorten 1 en 2 onbruikbaar worden. Wanneer je in het 7e PCI-Express slot een kaart met vier lanes stopt (bijvoorbeeld een moderne als uitbreidingskaart uitgevoerde SSD), worden PCI-Express x1 sloten PCIE_3 en PCIE_6 uitgeschakeld. Wanneer je in het eerste M.2 slot een SSD met vier lanes plaatst, zoals bijvoorbeeld de Samsung SM951, worden de twee SATA Express connectors en daarmee ook SATA 5&6 én PCI-Express x1 PCIE_4 uitgeschakeld.

Gelukkig zorgen de meeste moederbordfabrikanten ervoor dat de meest voor de hand liggende combinaties van hardware prima werken. Tenzij je een extreme power user met een zeer groot aantal PCIe SSD's bent, zul je niet tegen uitdagingen aanlopen.

Nu de PCI-Express lanes vanuit de chipset ook PCI-Express 3.0 zijn en in grotere getale aanwezig zijn, zijn deze in potentie ook meer geschikt voor videokaarten. Intel geeft aantal dat PCI-Express sloten die voorzien zijn van lanes vanuit de Z170 chipset inderdaad gebruikt kunnen worden voor videokaarten, maar raadt dat niet direct aan vanwege de extra latency. Daarbij moet je je natuurlijk ook nog eens realiseren dat de chipset als geheel wordt aangestuurd via de op PCI-Express 3.0 x4 gebaseerde DMI 3.0 verbinding. Ofwel: alle op de USB, SATA en PCIe poorten aangesloten devices kunnen tegelijkertijd maximaal 20 GB/s aan data verwerken.

Gelukkig biedt de Z170 het net als z'n voorlopers de mogelijkheid om de 16 voor videokaarten bestemde PCI-Express 3.0 uit de CPU op te delen naar 2x 8 lanes en zelfs 8/4/4 lanes. Dat eerste is en blijft de beste optie voor SLI en Crossfire en zodoende zien we ook dat bij alle Z170 moederborden dat als er twee of meer PCI-Express x16 sloten zijn, twee daarvan zijn verbonden met de CPU en schakelen tussen 16/0 en 8/8 lanes. 3-way of 4-way SLI/Crossfire is en blijft geen goed idee op een mid-range platform, daarvoor kun je echter beter naar X99 kijken.

Ondersteuning voor videokaarten, SLI en Crossfire

Zonder uitzondering bieden de ATX-moederborden in deze vergelijkingstest een drietal PCI-Express x16 sloten en de manier waarop deze met CPU- en chipset zijn verbonden is ook zonder uitzondering gelijk. Twee sloten zijn aangesloten op de 16 PCI-Express 3.0 lanes zoals die beschikbaar zijn vanuit de PCIe controller in de processor. Deze sloten werken ofwel met 16 en 0 lanes (wanneer je één videokaart plaatst) ofwel met twee keer 8 lanes (wanneer je twee videokaarten plaatst). Het maak dat al deze borden geheel geschikt zijn voor 2-way SLI en Crossfire.

Het derde PCI-Express x16 slot bij deze borden biedt vier PCI-Express 3.0 lanes vanuit de Z170 chipset. In feite is het ook mogelijk om daar een videokaart in te plaatsen, zij het dus dat die relatief weinig lanes tot z'n beschikking heeft en dankzij de route via de chipset ook te kampen heeft met een hogere latency. Nvidia ondersteunt deze implementatie niet voor 3-way SLI. AMD 3-way Crossfire werkt wel, maar wij zouden het nadrukkelijk niet aanraden: wanneer je drie of vier videokaarten wilt combineren om te gamen, is een X99 moederbord een betere keuze.

Het enige Micro-ATX bord uit de test, de ASUS Maximus VIII Gene, heeft twee PCI-Express x16 sloten, die net als de twee primaire sloten op de ATX-borden zijn verbonden met de CPU en dus werken via 16/0 of 8/8 lanes. Ook hier wordt 2-way SLI en Crossfire probleemloos ondersteund.

In onderstaande tabel vind je een overzicht van het totaal aantal x16 sloten op de borden en het aantal x16 sloten dat is verbonden met de CPU. Daarnaast bevat de tabel het aantal beschikbare lanes bij 1, 2 en 3 videokaarten.

Moederbord x16 sloten x16 sloten CPU 1 GPU 2 GPU's 3 GPU's
ASRock Z170 Extreme7+ 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASUS Z170-A 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASUS Z170-Deluxe 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASUS Z170 Pro Gaming 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASUS Maximus VIII Gene 2 2 16 8 / 8 -
ASUS Maximus VIII Ranger 2 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
ASUS Maximus VIII Hero 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4
MSI Z170A Gaming M7 3 2 16 8 / 8 8 / 8 / 4

Onderstaande tabel toont welke SLI en Crossfire configuraties ondersteund worden.

Moederbord 2-way SLI 3-way SLI 4-way SLI 2-way CF 3-way CF 4-way CF
ASRock Z170 Extreme7+ Ja - - Ja Ja -
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ Ja - - Ja Ja -
ASUS Z170-A Ja - - Ja Ja -
ASUS Z170-Deluxe Ja - - Ja Ja -
ASUS Z170 Pro Gaming Ja - - Ja Ja -
ASUS Maximus VIII Gene Ja - - Ja - -
ASUS Maximus VIII Ranger Ja - - Ja Ja -
ASUS Maximus VIII Hero Ja - - Ja Ja -
MSI Z170A Gaming M7 Ja - - Ja Ja -

Storage

Z170 is zoals geschreven het eerste mainstream platform dat écht geschikt is voor PCI-Express SSD's. Dat komt doordat de chipset voldoende PCI-Express lanes biedt, deze PCI-Express lanes alle van de 3.0 generatie zijn en daarnaast ook nog eens de Rapid Storage Technology versnellingstechnologie beschikbaar is voor PCIe devices.

Zoals je ook kunt lezen in onze Harddisks / SSD's koophulp, zijn er voor PCI-Express SSD's vier verschillende interfaces. Allereerst is er M.2, de connector waar fysiek kleine SSD's in geplaatst kunnen worden. Die M.2 connector is er in verschillende types, waarbij de snelste soort, het zogenaamde M-type, ondersteuning biedt voor PCI-Express SSD's met vier lanes. Zonder uitzondering zijn de M.2 sloten die we op de Z170 borden tegenkomen van dit M-type.

Een tweede interface is de SFF-8639 stekker, die recent door Intel is omgedoopt tot U.2. Dit is een stekker waar vier PCI-Express lanes doorheen gaan en waar je PCIe SSD's in 2,5" form factor op kunt aansluiten. U.2 is op geen enkel van de geteste borden direct aanwezig. ASUS levert bij de Z170A Deluxe een M.2 naar U.2 converter en van MSI weten we dat ze een dergelijke converter ook beschikbaar hebben, al is ons niet duidelijk waar en hoe je die kunt bestellen.

Verder is er nog SATA Express, een connector waar twee PCIe lanes doorheen gaan en die eigenlijk al "dood" is. Toch implementeren alle moederbordfabrikanten deze nog, simpelweg omdat de stekker eenvoudig in plaats van twee Serial ATA 600 connectors geplaatst kan worden en ook als 2x SATA600 gebruikt kan worden. SATA Express implementeren kost dus in feite niks extra's.

Ten slotte zijn er nog PCI-Express SSD's die zijn uitgevoerd als PCI-Express x4 uitbreidingskaart. Het op de vorige pagina genoemde derde x16 slot op alle geteste ATX-borden is juist daarvoor zeer geschikt.

Alle geteste borden bieden minimaal 1x SATA Express en minimaal 1x M.2 slot met vier PCI-Express 3.0 lanes. Een aantal borden biedt meer dan één SATA Express aansluiting, maar of dat nu echt nuttig is durven we te betwijfelen. Behalve dan in het geval van de luxere borden van ASRock, die de SATA Express aansluitingen gebruiken voor het aansluiten van een USB 3.1 frontpanel, waarover verderop meer. 

Twee borden bieden meer dan één M.2 slot; de MSI Z170A Gaming M7 heeft er twee en de ASRock Z170 Extreme7+ zelfs drie. 

Kijken we naar het aantal beschikbare SATA poorten, dan hebben alle borden er uiteraard minimaal zes, al is acht ook gebruikelijk. ASRock gaat bij de Z170 Extreme7+ nog een stap verder en heeft er 10.

Moederbord SATA600 Extra controller SATA Express M.2 x4 M.2 x2
ASRock Z170 Extreme7+ 10 ASMedia ASM1061 3 3 (3.0) -
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ 8 ASMedia ASM1061 2 1 (3.0) -
ASUS Z170-A 6 - 1 1 (3.0) -
ASUS Z170-Deluxe 8 ASMedia ASM1061 1 1 (3.0) * -
ASUS Z170 Pro Gaming 6 - 1 1 (3.0) -
ASUS Maximus VIII Gene 6 - 1 1 (3.0) -
ASUS Maximus VIII Ranger 6 - 2 1 (3.0) -
ASUS Maximus VIII Hero 8 ASMedia ASM1061 2 1 (3.0) -
MSI Z170A Gaming M7 6 - 2 2 (3.0) -

* Tweede slot beschikbaar via PCI-Express x4 adapterkaart

Bij elk van de borden met één keer M.2 en één keer SATA Express kun je beide connectors probleemloos gelijktijdig gebruiken en dankzij het grote aantal PCIe lanes vanuit de chipset ook zonder impact op de videokaarten. Bij de borden met meerdere M.2 en SATA Express connectors delen deze in de regel PCI-Express lanes en kun je ze niet gelijktijdig gebruiken.

In onderstaande tabel hebben we geprobeerd dat op een overzichtelijke manier te inventariseren. Wanneer er twee of meer connectors binnen een blok met rechte haken staan, betekent dit dat slechts één daarvan gelijktijdig gebruikt kan worden voor een PCI-Express device. [M2-1, SATAE-1] als voorbeeld betekent dat je M.2 slot één en SATA Express slot één niet gelijktijdig kunt gebruiken. 

Bij de ASRock Z170 Extreme7+, met drie keer M.2 en drie keer SATA Express, kan je dus in totaal maximaal drie van deze interfaces gebruiken. Bij de MSI Z170A Gaming M7 zijn de PCI-Express lanes van M.2 slot 2 en SATA Express slot 1 altijd beschikbaar, terwijl M.2 slot 1 en SATA Express slot 2 lanes delen en dus niet gelijktijdig gebruikt kunnen worden. 

Moederbord Gedeelde lanes
ASRock Z170 Extreme7+ [M2-1, SATAE-1], [M2-2, SATAE-2], [M2-3, SATAE-3]
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ [M2-1, SATAE-1]
ASUS Z170-A -
ASUS Z170-Deluxe [M2-1, SATAE-1]
ASUS Z170 Pro Gaming -
ASUS Maximus VIII Gene -
ASUS Maximus VIII Ranger -
ASUS Maximus VIII Hero -
MSI Z170A Gaming M7 [M2-1, SATAE-2, PCIE-4]

Asus Z170-Deluxe Asus Z170-Deluxe
ASUS bundelt bij de Z170-Deluxe een PCI-Express x4 naar M.2 converter en een M.2 naar U.2 converter

Connectiviteit: USB

USB 3.1 functionaliteit mag natuurlijk op een modern moederbord niet ontbreken. Alle geteste borden hebben minimaal twee USB 3.1 aansluitingen, zonder uitzondering aangestuurd door de ASMedia ASM1142 controller. 

Was het de afgelopen maanden nog puzzelen voor de fabrikanten of men nu Type A of Type C connectors moest gebruiken, lijkt men het daar nu wel over eens: alle bieden 1x Type A en 1x Type C voor USB 3.1. Type C voor oudere USB-standaarden, hoewel technisch prima mogelijk, wordt niet gebruikt.

ASUS gaat op de Z170-Deluxe een flinke stap verder. Hierop heeft het maar liefst drie ASM1142 chips geplaatst, zodat het bord in totaal zes USB 3.1 aansluitingen heeft. Eén daarvan is uitgevoerd als C-stekker, de rest als A-type. Waar je in hemelsnaam vijf USB 3.1 aansluitingen voor nodig zou kunnen hebben is ons ook niet helemaal duidelijk, maar mocht twee voor jou niet genoeg zijn, dan is dit bord dus de juiste keuze.

ASRock bundelt bij de Z170 Extreme7+ en de Z170 Fatal1ty Gaming K6+ een mooie extra: een 5,25" frontpanel met daarop twee USB 3.1 aansluitingen, zowel Type-A als Type-C. De aansluiting is zeer vernuftig: je sluit het dock aan op een SATA Express connector. De twee PCI-Express lanes daarin worden gebruikt om een ASMedia ASM1142 in het frontpanel aan te sluiten. Slim, zo wordt die SATA Express connector toch nog ergens voor gebruikt en het is vooralsnog de enige manier om USB 3.1 aan de voorkant van je behuizing beschikbaar te krijgen.

Het totaal aantal USB 3.0/3.1 aansluitingen achterop loopt uiteen van vier tot acht. In onderstaand overzicht vind je exact terug hoeveel USB 3.1, 3.0 en 2.0 poorten de borden zowel extern en als intern bieden. Bij externe USB 3.1 en 3.0 poorten geven we verder aan welke stekker wordt gebruikt. Bij de USB 3.0 en 2.0 poorten maken we onderscheid tussen poorten die worden aangestuurd vanuit de Intel chipset en poorten waar een extra controller voor wordt gebruikt.

Moederbord USB 3.1 extern (extra) USB 3.1 frontpanel USB 3.0 extern (Intel) USB 3.0 extern (extra) USB 3.0 intern (Intel) USB 3.0 intern (extra) USB 2.0 extern (Intel) USB 2.0 intern (Intel)
ASRock Z170 Extreme7+ 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) 4 A - 4 (ASMedia ASM1074 hub) - 2 6
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) 6 A - 2 - - 4
ASUS Z170-A 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 2 A - 4 - 2 4
ASUS Z170-Deluxe 5 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 1 A - 4 - 1 4
ASUS Z170 Pro Gaming 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 4 A - 2 - 2 6
ASUS Maximus VIII Gene 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 6 A - 2 - - 4
ASUS Maximus VIII Ranger 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 2 A - 4 - 4 4
ASUS Maximus VIII Hero 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 2 A - 4 - 4 4
MSI Z170A Gaming M7 1 A + 1 C (ASMedia ASM1142) - 2 A - 4 - 3 4

ASRock Z170 Extreme7+ ASRock Z170 Extreme7+
ASRock bundelt bij verschillende borden dit handige USB 3.1 frontpanel

Connectiviteit: Netwerk

De Intel Z170 chipset biedt een geïntegreerde gigabit LAN-controller, die je door combinatie van een relatief goedkope Physical Layer chip beschikbaar kunt maken. Geen wonder dat we op het gros van de borden deze Intel I219V PHY-chip tegen komen. 

De ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ en MSI Z170A Gaming M7 maken gebruik van de nieuwste generatie Killer netwerkchip van Qualcomm, de Killer E2400. De drivers van de Killer chip zorgen ervoor dat netwerkverkeer afkomstig van games voorrang krijgt. Of dat écht voordelen biedt, blijft iets wat eigenlijk niet aan te tonen valt. ASUS gelooft niet in de "Killer magie" en gebruikt gewoon Intel netwerkchips op haar gaming borden. De Maximus VIII borden uit de Republic of Gamers serie worden wel gebundeld met GameFirst software, die hetzelfde moet bewerkstelligen.

Op de ASRock Z170 Extreme7+ en op de ASUS Z170-Deluxe vinden we nog een tweede gigabit LAN aansluitingen. Aangezien dit in beide gevallen ook een Intel chip bevat kunnen de aansluitingen eenvoudig richting een daarvoor geschikte switch gecombineerd ofwel "geteamed" worden, om zo een 2 Gbps verbinding met je switch te hebben.

WLAN vinden we slechts op één bord terug, de ASUS Z170-Deluxe. Hierop heeft met een AzureWave AW-CB160H controller geplaatst die 802.11ac met maximaal 1300 Mbps biedt. Voor wie er behoefte aan heeft een mooie toevoeging.

Moederbord LAN 1 LAN 2 WLAN
ASRock Z170 Extreme7+ Intel I219V Intel I211AT -
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ Killer E2400 - -
ASUS Z170-A Intel I219V - -
ASUS Z170-Deluxe Intel I219V Intel I211AT AzureWave AW-CB160H
802.11ac 1300 Mbps
ASUS Z170 Pro Gaming Intel I219V - -
ASUS Maximus VIII Gene Intel I219V - -
ASUS Maximus VIII Ranger Intel I219V - -
ASUS Maximus VIII Hero Intel I219V - -
MSI Z170A Gaming M7 Killer E2400 - -

Audio

Dan de implementatie van audio. De laatste paar generaties proberen alle moederbordfabrikanten zich op dit vlak te onderscheiden, met als gevolg dat slechte audio-implementaties tegenwoordig zeldzaam zijn. Stuk voor stuk gebruikt men de meest mooie marketingnamen om de implementatie aan te prijzen; ASRock spreekt over "Purity Sound 3", ASUS over "SupremeFX 2015"en MSI over "Audio Boost 3".

De gebruikte audio-codec is echter vrijwel zonder uitzondering een Realtek ALC1150, de beste codec die Realtek kan leveren. Deze chip biedt ondersteuning voor 24-bit / 192 kHz audio, is volledig geschikt voor de DRM van Blu-ray audio en kan uiteraard 7.1 speakers aansturen. ASUS combineert op de luxere ROG borden deze codec nog met een ESS ES9023 DA-converter, die volgens de fabrikant een superieure kwaliteit biedt en onze testresultaten lijken dat te bewijzen. Bijzonder is dat deze DAC via een eigen, externe klok wordt aangestuurd, wat volgens ASUS jitter in het audiosignaal moet voorkomen.

Om headphones met een hoge impedantie te ondersteunen, worden tegenwoordig ook krachtige versterkers gebruikt. Op de ASRock borden vinden we een Ti NE5532, op het MSI Gaming bord een Ti OPA1652 en ASUS gebruikt op de ROG borden een Ti RC4580 die bij elke impendantie tot 600 Ohm tot "2V rms" spanning op de uitgang moet kunnen bieden. ASRock geeft aan dat het voor de condensators voor het audiogedeelte winkelt bij Nichicon, ASUS houdt het vaag op "premium Japanse" bij de standaardborden en gebruikt op de Republic of Gamers varianten ook Nichicon. MSI doet verder geen opgave. Hoe het ook zij, de testresultaten verderop in dit artikel zijn vermoedelijk belangrijker dan de marketing.

Kijken we naar de software, dan bundelt ASUS bij haar gaming borden de SupremeFX software. Deze software biedt vele op gamers gericht features, zoals het beter verstaanbaar maken van chats tijdens gaming en de befaamde (of beruchte?) SupremeFX radar, waarbij op basis van geluiden een visuele radar in beeld wordt gebracht waarmee je in FPS-games kunt zien uit welke richting je tegenstander komt. MSI werkt sinds deze generatie samen met het Franse bedrijf Nahimic, dat ook software meelevert voor allerhande audio verbetering, waaronder virtual surround, bass boost en het beter verstaanbaar maken van chats. MSI's Nahimic demo-site geeft een mooi beeld van de mogelijkheden, inclusief voorbeelden die je kunt beluisteren.

ASRock en ASUS bieden op de meeste borden DTS Connect, waarmee 5.1 geluid via een optische kabel naar een externe versterker gestuurd kan worden. Een digitale SPDIF uitgang hebben alle borden.

Wat we als laatste niet mogen vergeten te vermelden een is dat ASUS op de RoG borden een speciale NEC audio-schakelaar heeft gezet die ervoor zorgt dat jegeen plop of knal door je speakers of headset hoort wanneer het systeem wordt in- of uitgeschakeld. Een kleine, maar prima toevoeging aan de verder ook al uitstekende audio-implementatie van de ROG borden.

Moederbord Audio chip Versterker Audio caps Audio software DTS Connect S/PDIF
ASRock Z170 Extreme7+ Realtek ALC1150 Ti NE5532 Nichicon - Ja Ja
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ Realtek ALC1150 Ti NE5532 Nichicon - Ja Ja
ASUS Z170-A Realtek ALC892 ? "Japanese" - Ja Ja
ASUS Z170-Deluxe Realtek ALC1150 ? "Japanese" - Ja Ja
ASUS Z170 Pro Gaming Realtek ALC1150 ? "Japanese" SupremeFX - Ja
ASUS Maximus VIII Gene Realtek ALC1150 + ESS ES9023 Ti RC4580 Nichicon SupremeFX Ja Ja
ASUS Maximus VIII Ranger Realtek ALC1150 + ESS ES9023 Ti RC4580 Nichicon SupremeFX Ja Ja
ASUS Maximus VIII Hero Realtek ALC1150 + ESS ES9023 Ti RC4580 Nichicon SupremeFX Ja Ja
MSI Z170A Gaming M7 Realtek ALC1150 Ti OPA1652 ? Nahimic - Ja

Overklokopties

Ten slotte de zaken waar je als overklokker blij van wordt. In onderstaande tabel vind je voor alle geteste borden het aantal fan-aansluitingen, het aantal fases stroomvoorzieningen, de bevestiging van koelblokken en de aanwezigheid van voltage meetpunten, probleem diagnose, onboard power/reset knoppen, vervangbare BIOS-chips en een direct-naar-BIOS knop.

Vijf is het minum aantal fan-aansluitingen dat we op de borden tegenkomen en zou voor de meeste mensen voldoende moeten zijn. ASUS heeft op de meeste borden zeven stuks. De nieuwe ROG borden, de Maximus VIII modellen, hebben een speciale aansluiting voor een pomp voor een waterkoeler waarop te allen tijde het maximale voltage staat, zodat er geen kans is dat die gaat throttlen en je waterkoeler stopt met alle gevolgen van dien. Handig!

Het aantal fases stroomvoorziening variëert van 10 tot 20. Of meer fases écht voor een dusdanig beter overklokpotentieel zorgt valt natuurlijk te betwijfelen. De componenten waaruit fases zijn opgebouwd zijn minstens net zo belangrijk. Wie primair voor overklokken een Z170 bord gaat kopen, doet er wellicht nog het beste aan om de komende weken en maanden de resultaten op Hwbot.org goed in de gaten te houden.

Voltage meetpunten zijn voor doorgewinterde overklokkers natuurlijk van groot belang. Bij de geteste borden vinden we die bij de ASUS Maximus VIII Gene en de MSI Z170A Gaming M7. In beide gevallen gaat het puur om soldeerpunten, waarbij je dus niet eenvoudig de pinnen van een multi-meter aan vast kunt zetten. 

De koelblokken op de chipset en de mosfets zijn bij de ASUS Z170-A en Z170 Pro Gaming vastgezet met push-pins. Bij de overige borden wordt een degelijkere schroefbevestiging gebruikt. Maar goed, vreemd mag dit niet zijn, want beide borden zijn ook met afstand de goedkoopste in de test.

De Z170-A en Z170 Pro Gaming zijn mede dankzij hun relatief lage prijs ook de enige borden zonder onboard power- en resetknoppen; ook hebben ze geen HEX-display dat BIOS POST-codes toont.

Vervangbare BIOS chips vinden we bij alle borden. De Direct-to-BIOS functionaliteit lijkt ASRock en ASUS voorbij gegaan. MSI heeft er geen specifieke knop meer voor, maar heeft iets heel slims bedacht: wanneer je de power-knop vier seconden inhoudt, gaat het bord direct naar de BIOS.

Moederbord Fan-aansluitingen (PWM) Fases Voltage meetpunten Koelblokken Probleem diagnose Power / reset knoppen BIOS-chips vervangbaar Direct to BIOS
ASRock Z170 Extreme7+ 6 (6) 15 - Schroeven Ja Ja Ja -
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ 6 (6) 13 - Schroeven Ja Ja Ja -
ASUS Z170-A 7 (7) 10 - Push-pins - - Ja -
ASUS Z170-Deluxe 7 (7) 20 - Schroeven Ja Ja Ja -
ASUS Z170 Pro Gaming 5 (5) 10 - Push-pins - - Ja -
ASUS Maximus VIII Gene 7 (7) 10 Ja Schroeven Ja Ja Ja -
ASUS Maximus VIII Ranger 7 (7) 10 - Schroeven Ja Ja Ja -
ASUS Maximus VIII Hero 7 (7) 10 - Schroeven Ja Ja Ja -
MSI Z170A Gaming M7 5 (5) 14 Ja Schroeven Ja Ja Ja Ja

Voltages

Verder hebben we geïnventariseerd wat de maximaal instelbare voltages zijn bij de diverse borden. Hieronder vind je een overzicht.

Qua CPU-voltage biedt MSI met 2,16 de hoogste instelling, maar als je bedenkt dat het standaard maximum voltage van Skylake rond de 1,2V ligt, mag je wel concluderen dat de 1,7V van ASUS en 2V van ASRock ook voldoende is. Voor het geheugen vinden we bij alle borden op de ASRock Gaming K6+ instellingen boven de 2V terug. Als je bedenkt dat DDR4 standaard op 1,2V of 1,35V werkt, is dat ook meer dan je ooit zou willen gebruiken. Voor Vpch, Vsa en Vio bieden ASUS en MSI de hoogst instelbare voltages.

Moederbord Vcpu Vmem Vpch Vsa Vio
ASRock Z170 Extreme7+ 2 2,24 1,3 1,35 1,25
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ 1,52 1,8 - 1,34 1,25
ASUS Z170-A 1,7 2,01 1,8 1,8 1,8
ASUS Z170-Deluxe 1,7 2,01 1,8 1,8 1,8
ASUS Z170 Pro Gaming 1,7 2,01 1,8 1,8 1,8
ASUS Maximus VIII Gene 1,7 2,01 1,8 1,8 1,8
ASUS Maximus VIII Hero 1,7 2,01 1,8 1,8 1,8
MSI Z170A Gaming M7 2,16 2,2 2 2 2

Kort voorgesteld: ASRock

ASRock stuurde ons twee Z170 borden, de Z170 Extreme7+ en de Z170 Fatality Gaming K6+.

ASRock Z170 Extreme7+

De Z170 Extreme7+ is (vooralsnog) ASRocks topmodel Z170 bord. Om het bord een extra luxe uitstraling te geven is het uitgevoerd in een zwart/gouden kleurstelling. Qua featureset is het bord zoals we op de eerste pagina's van dit artikel hebben gezien koploper als het gaat om ondersteuning voor PCI-Express SSD's. Zo vinden we drie SATA Express én drie M.2 sloten, die laatste drie alle met vier lanes.

Een zeer mooie extra is het meegeleverde USB 3.1 frontpanel met twee extra USB 3.1 aansluitingen voor de voorzijde van de behuizing. De aansluiting via SATA Express is slim bedacht. Bij de testresultaten lijken de prestaties wat tegen te vallen, maar dat komt voornamelijk omdat ASRock standaard geen agressieve turbo heeft ingesteld. Al met al een keurig bord waar het Z170 platform prima tot z'n recht komt.

ASRock Z170 Extreme7+: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

ASRock Z170 Extreme7+ ASRock Z170 Extreme7+

ASRock Z170 Fatality Gaming K6+

De Z170 Gaming K6+ is het meest luxe bord uit ASRocks Gaming-serie. Het gaming-aspect van dit bord komt enerzijds tot uitdrukking in de voor dit segment inmiddels martbreek gestandaardiseerde zwart/rode-kleurstelling, anderzijds door de keuze voor een Killer E2400 netwerkchip. Of dat voor gamers écht een voordeel biedt, de meningen zijn verdeeld...

Bij deze Plus-versie van de Gaming K6 wordt ASRocks slimme USB 3.1 frontpanel meegeleverd, wat ons betreft absoluut een voordeel. Opvallend is dat de audio-implementatie, ondanks het gebruik van een Realtek ALC1150 codec en als "best in class" aangeprezen Nichicon condensators kwalitatief een beetje tegenvalt. Buiten dat is het een keurig afgewerkt moederbord.

ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

ASRock Fatal1ty Z170 Gaming K6+ ASRock Fatal1ty Z170 Gaming K6+

Kort voorgesteld: ASUS

ASUS stuurde ons maar liefst vijf Z170 borden toe.

ASUS Z170-A

De ASUS Z170-A is één van de goedkoopste Z170 borden in de test. ASUS zet de bij X99 ingezette en door velen geprezen zwart/witte-kleurstelling voor de "standaard" borden door en dat staat ons wel aan. Jammer is wel dat bij dit relatief goedkope bord de PCB niet zwart is maar bruin. De featureset is zoals we op de eerste pagina's van dit artikel hebben kunnen zien vrij basic, maar voor het geld kun je natuurlijk weinig anders verwachten. Jammer is de keuze voor een Realtek ALC892 in plaats van ALC1150 audio-codec, maar voor de rest is alle functionaliteit keurig geïmplementeerd. Positief is dat ASUS de USB 3.1 functionaliteit op al haar borden duidelijk sneller weet te maken dan de concurrentie. 

De al perfecte BIOS van ASUS is bij de Z170 generatie nog wat verder doorontwikkeld: zo kun je nu updates via internet uitvoeren, zijn er QR-codes voor meer uitleg bij settings en kun je tijdens het booten met één druk op de knop (CTRL-T) je systeem op een hogere klokfrequentie laten draaien. Prestaties e.d. zijn prima.

ASUS Z170-A: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Z170-A Asus Z170-A

ASUS Z170-Deluxe

De Z170-Deluxe is het meest luxe ASUS Z170 bord uit de "standaard" serie. Dit bord heeft wel een écht zwarte PCB en de uitbundige witte koeloplossing is een mooie basis voor menig zwart/witte build. Zoals we op de eerste pagina's hebben gezien is de Z170-Deluxe lekker compleet. Het feit dat het bord maar één M.2 slot heeft, wordt gecompenseerd doordat ASUS een PCI-Express x4 M.2 converter meelevert. Ook bundelt men direct een M.2 naar U.2 converter. De Z170-Deluxe is het enige bord in de test met WLAN en Bluetooth, voor wie het wil gebruiken zeker een voordeel.

Met onboard XMP, EPU en TPU knoppen kun je als beginnende gebruiker zonder dat je de BIOS in hoeft je geheugenmodules op optimalise snelheid laten werken, het systeem zuiniger maken of het systeem juist standaard overklokken. Handig! Wat wellicht een beetje overkill is, is de aanwezigheid van zes USB 3.1 poorten, maar je kunt ze maar nodig hebben. De afwerking en prestaties zijn uitstekend, zoals het hoort in deze prijsklasse.

ASUS Z170-Deluxe: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Z170-Deluxe Asus Z170-Deluxe

ASUS Z170-Pro Gaming

De Z170-Pro Gaming behoort ook tot de goedkoopste borden in de test en is ASUS' instap Z170 bord voor gamers. Het bord is "te goedkoop" om als "Republic of Gamers" door het leven te mogen gaan, maar deelt wel veel van de software features van de luxere ROG-borden. Als op gamers gericht moederbord mag een zwart/rode-kleurstijl natuurlijk niet ontbreken. ASUS gebruikt geen Killer LAN voor de doelgroep, maar gewoon een Intel chip en bundelt software om game netwerkverkeer voorrang te geven. Wat ons betreft een net zo goede oplossing. De op Realtek ALC1150 gebaseerde SupremeFX geluidskaart is ook prima. De featureset is voor de rest vrij basic, maar dat kan ook niet anders in dit prijssegment.

De BIOS biedt veel nieuwe mogelijkheden, zoals hierboven ook al genoemd. Veel van de ROG-software vinden we ook bij dit bord, zoals software om RAM te gebruiken als cache voor je SSD en de SupremeFX geluidsverbeteringssoftware inclusief Sonic Radar. Via een los te verkrijgen uitbreidingskaartje kan het aantal fan-aansluitingen nog vergroot worden. Als enige ASUS bord heeft de Pro Gaming standaard geen agressieve turbo, waardoor de prestaties wat lager uitvallen, al is dat eenvoudig handmatig in te stellen. Op andere vlakken scoort het bord prima.

ASUS Z170-Pro Gaming: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Z170 Pro Gaming Asus Z170 Pro Gaming

ASUS Maximus VIII Gene

Bij de Republic of Gamers moederborden zijn we inmiddels alweer aanbeland bij de achtste generatie Maximus borden. De Gene is traditiegetrouw een Micro ATX bord dat qua overklokmogelijkheden weinig tot niets onder doet voor luxe ATX borden. Het ontwerp is door ASUS verder opnieuw vernieuwd: zwart met rood blijft de hoofdmoot, maar bij de koelblokken zijn donkergrijze "gunmetal" kleuraccenten toegevoegd. Sjiek! Als extra features biedt het bord onder meer onboard power- en resetknoppen, een HEX-display en voltage meetpunten, zeg maar de standaard werkset voor overklokkers. Ondanks het Micro ATX formaat is SLI of Crossfire met twee kaarten prima mogelijk.

We hebben het al vaak geschreven: door de verregaande integratie is het anno 2015 echt niet meer nodig om een groot ATX systeem te bouwen om snel te gamen. ASUS bewijst met de nieuwe Gene opnieuw dat je met Micro ATX ook prima uit de voeten kunt. Wat we bij de ROG borden zeker niet onvermeld mogen laten is de uitstekende "SupremeFX 2015"audio-implementatie, gebaseerd op Realtek ALC1150 codec met extra DAC, krachtige Ti versteker, Nichicon condensators en een NEC schakelaar die een plop of knal bij het in- en uitschakelen van het systeem verkoomt. De geluidskwaliteit is zoals we verderop zullen zien uitstekend en ook de meegeleverde geluidverbeteringsoftware doet z'n werk goed.

ASUS Maximus VIII Gene: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Maximus VIII Gene Asus Maximus VIII Gene

ASUS Maximus VIII Ranger

De Maximus VIII Ranger is qua prijs de instapper bij de ROG borden. Ten opzichte van de luxere Hero lijkt er voornamelijk op uiterlijk vertoon bezuinigd: zo mist het bord de fraaie overkapping over de IO-connectors, zit er geen verlichting in de koeling en is er een standaard reset-knopje in plaats van een groter exemplaar. Puur qua functionaliteit ontlopen de Ranger en Hero elkaar vrijwel niets: her enige significante verschil dat wij kunnen vinden is dat de Ranger zes SATA600-aansluitingen heeft, waar de Hero er acht heeft. Dat overleven de meeste gamers wel.

Ook dit bord heeft de uitstekende "SupremeFX 2015" audio-implementatie die we hierboven beschreven en opnieuw gebruikt ASUS een Intel LAN-chip, waarbij de USP van de Killer chips wordt gecompenseerd met eigen software. De afwerking en prestaties van dit Ranger bord zijn uitstekend en uiteraard wordt het bord gebundeld met alle speciale ROG-software en is het compatible met ROG accessoires als het OC Panel. 

ASUS Maximus VIII Ranger: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Maximus VIII Ranger Asus Maximus VIII Ranger

ASUS Maximus VIII Hero

De Maximus VIII Hero is zoals hierboven al beschreven in feite een Ranger met twee Serial ATA 600 poorten extra en bovenal een stoerder uiterlijk. Daar hoeven we overigens niet al te cynisch over te doen, want juist in de markt van luxe op gamers gerichte moederborden is het uiterlijk van een bord vrijwel net zo belangrijk als de specificaties en de prestaties. En met dat uiterlijk zit het wel snor: ASUS was jaren geleden al trendzetter met moederborden met specifiek op gamers gerichte design elementen en bewijst ieder jaar weer het ontwerp verder te kunnen verbeteren. De plastic overkapping over de I/O-poorten en audio-implementatie en ook de bijbehorende verlichting ziet er in ieder geval stoer uit. Of het drie tientjes waard is, mag je uiteraard zelf bepalen.

Puur functioneel is op de Hero weinig aan te merken, waarbij we moeten aantekenen dat de Ranger en Hero echt gaming borden zijn en in tegenstelling tot de Gene en de noch te verschijnen Formula en Extreme niet zozeer gericht zijn op overklokkers. Voltage meetpunten moeten we bijvoorbeeld missen, maar dankzij onboard knoppen en een HEX-display kunnen niet-extreme overklokkers met deze borden ook prima uit de voeten. Net als bij de andere ASUS borden zijn de prestaties prima.

ASUS Maximus VIII Hero: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

Asus Maximus VIII Hero Asus Maximus VIII Hero

Kort voorgesteld: MSI

Van MSI konden we vooralsnog slechts één moederbord testen, de Z170 Gaming M7.

MSI Z170A Gaming M7

Wellicht qua naamgeving een beetje verwarrend, maar de Gaming M7 is niet zoals je zou verwachten een Micro-ATX bord, het is daarentegen een van de meest luxe Z170 bord uit de MSI Gaming serie. De M staat voor "Master", waarmee MSI wil aangegeven dat dit de meest luxe serie Gaming moederborden is, gerichte op de meest toegewijde gamers. De serie noemt MSI echter "Enthusiast Gaming" in plaats van "Master Gaming", wat de naamgeving wat ons betreft niet duidelijker maakt. Gepositioneerd onder "Enthusiast" reeks komt MSI daarnaast nog met "Performance gaming" en "Arsenal gaming" Z170 borden, met lagere prijspunten. In totaal komen er in de series 13 verschillende MSI Z170 gaming moederborden en dan zullen er op termijn vast ook nog niet-Gaming borden komen. Voor elk wat wils zullen we maar denken.

De basisuiterusting van de M7 is zoals we op de eerste pagina's al zagen lekker compleet. Op het bord vinden we een aantal interessante hardwarematige extra features. Zo zijn de PCI-Express sloten voor videokaarten verstevigd met metaal, onder meer handig voor wanneer je nog eens op vakantie naar Nieuw Zeeland gaat. Een met één-druk-op-de-knop-overklokken functionaliteit kenden we al van MSI, maar is verder verbeterd: er is nu een combinatie van druk en draaiknop, waarmee je de CPU zonder de BIOS in te gaan tot 11 verschillende standen kunt overklokken, variërend van 4,3 GHz tot 5,0 GHz. Wat ons betreft een goed doordachte functie voor wie wel een sneller systeem wil, maar daar geen moeite voor wil doen. De Audio Boost 3 implementatie is gebaseerd op een Realtek ALC1150, waarbij nieuwe software ontwikkeld door Nahimic voor geluidsverbetering zorgt, zoals  eerder in dit artikel besproken.

Eindelijk is het ook bij MSI mogelijk om een BIOS te flashen zonder dat een werkende CPU of geheugen is geplaatst. De BIOS is door MSI flink onder handen genomen en heeft nu net als we al kenden van ASUS een overzicht met je aanpassingen en een verbeterde BIOS flashmogelijkheid. Ook heeft MSI flink geïnvesteerd in software, al gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat we RAMDisk software en sneltoets software ook al eerder bij ASUS ROG tegenkwamen. MSI gebruikt de nieuwe Killer E2400 voor netwerkfunctionaliteit. En ere wie ere toekomst: qua idle stroomverbruik wint MSI met ruime voorsprong. Wat ook nog genoemd moet worden: je krijgt een jaar XSplit kado.

MSI Z170A Gaming M7: Specificaties - Foto's inclusief BIOS screenshots - Prijzen

MSI Z170A Gaming M7 MSI Z170A Gaming M7

Hoe hebben we getest + bClk waardes en BIOS-versies

We hebben de Intel Z170 moederborden alle getest in combinatie met een Intel Core i7 6700K processor, 8 GB Corsair Vengeance DDR4-geheugen (geklokt op 2133 13-13-13-31-2T), een OCZ Arc 240 GB SSD, en een Corsair CX750M voeding. Alle tests voeren we uit onder Windows 8.1 x64.

Alle borden worden op hun standaardinstellingen getest, zoals ze uit de doos komen, met twee uitzonderingen. We zetten zowel C-States als Intel EIST op Enabled, twee opties die het stroomverbruik beperken. Vroeger speelden moederbordfabrikanten geregeld vals door de bClk stiekem standaard een klein beetje te verhogen. Wij en andere reviewsites waren daar nooit echt van gediend en de verschillende fabrikanten hebben hun leven gebeterd. Zoals te zien in onderstaande grafiek is de maximale afwijking die we kunnen vinden 0,5%.

Een trucje dat veel fabrikanten wel toepassen is het standaard agressiever maken van de Turbo-modus dan de Intel standaard voorschrijft. Zo behoort (volgens Intel dan) de maximale Turbo-stand van 4,2 GHz bij de 6700K enkel plaats te vinden wanneer slechts één core in gebruik is. Het gros van de borden heeft echter wat wij noemen een "agressieve Turbo" en schaalt ook wanneer alle cores in gebruik zijn op naar de maximale waarde. Dat zien we duidelijk terug in de CPU-benchmarks op de volgende pagina. Uiteraard is het altijd mogelijk om zelf een agressieve Turbo in te stellen.

In alle grafieken zijn ASRock borden geel, ASUS borden groen en MSI borden rood.

In onderstaande tabel vind je de voor deze test gebruikte BIOS versies:

Moederbord BIOS versie
ASRock Z170 Extreme7+ P1.20
ASRock Z170 Fatal1ty Gaming K6+ P1.10
ASUS Z170-A 5504
ASUS Z170-Deluxe 5504
ASUS Z170 Pro Gaming 5001
ASUS Maximus VIII Gene 0402
ASUS Maximus VIII Hero 0017
MSI Z170A Gaming M7 V1.4B2

Deze grafiek toont de standaard bClk waardes:

Benchmarks

We hebben een aantal benchmarks gedraaid die primair CPU-prestaties en de daarmee gepaard gaande tuning meten. Allereerst Cinebench 11.5, de bekende 3D-rendering benchmark die vrijwel uitsluitend schaalt met CPU-prestaties en vrijwel niet met geheugenprestaties en andere zaken. In de grafiek is duidelijk te zien dat het merendeel van de geteste borden gebruikmaakt van een aggressieve turbo. Deze borden scoren alle tussen de 10,0 en 10,3 punten, vrijwel identiek dus. Dat de ASUS Maximus VIII borden bovenaan staat kan net komen door het een beetje valsspelen door ASUS door de bClk standaard op 100,5 MHz te zetten. De twee ASRock borden en de ASUS Z170 Pro Gaming hebben standaard geen agressieve turbo en scoren wat lager, ook hier zijn de scores vrijwel identiek. 

In Passmark 8 CPUmark zien we een vergelijkbaar resultaat: opnieuw zijn de scores van de borden met agressieve turbo vrijwel identiek en datzelfde geldt voor de borden zonder agressieve turbo. 

Als laatste CPU-benchmark draaiden we de Tech Arp x264 video-encoding benchmark. Onderstaande grafiek bevestigt nogmaals het beeld dat we al zagen in de voorgaande tests.

Benchmarks (vervolg)

Via de Passmark 8 MemoryMark benchmarks bepalen we de prestaties van het geheugen. Geen schokkende verschillen hier, waarbij we de borden zonder agressieve turbo opnieuw iets lager terugvinden. (Vergeet niet: ook CPU klokfrequentie heeft hier enige invloed op.)  Dat in de top de balkjes van ASUS een fractie langer zijn dan die van MSI is grotendeels te verklaren doordat het MSI bord netjes op 100,0 MHz bClk werkt en de ASUS borden op 100,3 of 100,5 MHz.

De 3DMark Vantage score laten zien dat we niet alleen ASUS mogen betichten van een beetje valsspelen. Het MSI bord pronkt duidelijk bovenaan in de grafiek, maar als we bekijken waarom blijkt dat MSI de geïntegreerde GPU standaard op 1200 MHz in plaats van 1150 MHz laat werken. 

USB 3.1 prestaties

Omdat USB 3.1 nog geen onderdeel is van de chipset, moeten de moederbordfabrikanten gebruik maken van extra controllerchips om de nieuwe interface te kunnen bieden. Zonder uitzondering zijn dat ASMedia controllers, op dit moment de enige leverancier van USB 3.1 controllers. Hoewel de controllers identiek zijn, hebben we in het recente verleden al gezien dat een andere implementie voor een verschil in prestaties kan zorgen.

We testen de USB 3.1-aansluitingen met een externe SSD-behuizing van ASUS, die we ook gebruikten bij onze eerste kennismaking met het nieuwe protocol. Daarin zitten twee Samsung 840 Evo-SSD's van 500 GB, die werken in een RAID-0-configuratie. Het mag duidelijk zijn: de bottleneck zal absoluut niet liggen bij het opslagapparaat.

ASUS levert bij haar Z170 een USB 3.1 "Boost"-driver, die zijn werk duidelijk doet. We meten snelheden tot ruim boven de 750 MB/s bij de ASUS borden. De ASRock en MSI borden bieden een USB 3.1 snelheid die in de regel zo'n 100 MB/s lager ligt. Dit komt deels doordat we de C-states inschakelen. Dit beperkt het idle stroomverbruik, maar leidt ook tot slechtere USB 3.1-prestaties, vooral bij MSI.

Stroomverbruik

Het stroomverbruik hebben we gemeten in drie standen: idle (waarbij we een gemiddelde van 5 minuten bepalen), het maximale verbruik tijdens Cinebench 11.5 en het gemiddelde verbruik tijdens 3DMark. Het idle verbruik dat we meten is lager dan je 'out of the box' zou krijgen, omdat wij onze benchmarks uitvoeren met C-states ingeschakeld.

Bij idle heeft MSI haar huiswerk overduidelijk het beste gedaan: het complete systeem opgebouwd rond de Z170A Gaming M7 gebruikt slechts 24W. De ASUS Z170-Deluxe is met 39,6W het minst zuinig, maar de vele extra controllers, waaronder drie USB 3.1 controllers en een WLAN-chip verklaren dat. De overige borden zitten tussen de 30W en 36W.

In de Cinebench 11.5 stroomtest verbruiken de drie borden zonder agressieve Turbo natuurlijk het minste, zoals te verwachten. Zeker de ASRock Z170 Gaming K6+ is opvallend zuinig. Op de Deluxe na is het verbruik van de borden met agressieve Turbo vrijwel identiekj. De Micro ATX Maximus VII Gene is de zuinigste van dit stel. 

In de 3DMark test vinden we opnieuw de twee borden van ASRock maar ook de ASUS Maximus VIII Gene in de top. Het MSI bord verbruikt relatief veel stroom, maar dat is weer te verklaren omdat men de GPU standaard overklokt.

Geluidskwaliteit

De geluidskwaliteit van moederborden testen we met behulp van de loopback test van Rightmark Audio Analyzer. Let wel: we testen dus tegelijkertijd de kwaliteit van de uitgang en de ingang van de onboard geluidskaarten. De "zwakste schakel" bepaalt het resultaat.

De dynamic range en noise level tests zijn erg vergelijkbaar en tonen ook vrijwel identiek resultaten. De dynamic range test meet het verschil in volume tussen het hardste en zachtste weer te nemen signaal, de noise level test meet het verschil tussen het hardste geluid en het ruisniveau.

Om de getallen even in perspectief te plaatsen: de hoogste dynamic range c.q. noise level die met 16-bit geluid in theorie mogelijk is, is 96 dB. 99,9% van het geluid dat je beluistert op je PC (CD's, MP3's, YouTube, games, ...) is 16-bit en de grafieken bewijzen dus dat de hardware in vrijwel gevallen geen enkele beperking is. De hogere scores kunnen we enkel behalen door met 24-bit audio te testen. We kunnen ons overigens niet voorstellen dat er ook maar iemand is die het verschil tussen 91 dB en 100 dB signaal/ruis-verhouding daadwerkelijk kan horen.

De ASUS Z170-A is als enige bord met een Realtek ALC892 codec hekkensluiter, maar 92 dB(A) is nog altijd prima. Opvallend is dat de ASRock Z170 Gaming K6+ ondanks de aanwezigheid van een Realtek ALC1150 ook relatief laag scoort, al is dus ook op 93 dB(A) niet heel veel aan te merken. De beste audio-implementatie vinden we bij de ASUS Maximus VIII borden.

De stereo crosstalk test mee in hoeverre geluid voor het ene kanaal (links of rechts) doorklinkt op het andere kanaal. Opnieuw vinden we de Maximus VIII borden bovenaan. De ASUS Z170-A en ASRock Z170 Gaming K6+ zijn opnieuw hekkensluiter.

Tenslotte meten we met RMAA de total harmonic distortion, in feite een gemiddelde van de vervorming in het frequentiedomein. De verschillen lijken groot, maar ook hier kijken we naar een verschil tussen uistekend en meer dan uitstekend. ASUS heeft de audio-implementaties duidelijk het beste voor elkaar.

Conclusie

ASRock, ASUS en MSI hebben alle drie met de ons toegestuurd borden prima werk afgeleverd. Waren er bij de onze eerste vergelijkingstests van de vorige generaties (Z97 en X99) altijd wel een aantal borden die we duidelijk konden afraden, dat is deze keer zeker niet het geval. Intel maakt het moederbordfabrikanten ook relatief makkelijker: door het grote aantal PCI-Express lanes dat de Z170 chipset biedt, hoeft er minder geschakeld te worden, zijn er minder compromissen nodig en is de kans op ongelukkige implementaties van functionaliteit klein.

De verschillende moederbordfabrikanten richtten zich voor hun luxere producten al primair op gamers, maar lijken daar nu (bijna) in door te slaan. Zo komt MSI met maar liefst 13 (!) verschillende op gamers gerichte moederborden en hebben alle fabrikanten dusdanig betaalbare Z170 "Gaming" borden in het verschiet, dat je enkel de kleurstelling als specificiek gericht op die doelgroep kunt bestempelen.

De test kent twee "betaalbare" borden, de ASUS Z170-A en de ASUS Z170-Pro Gaming (vergelijkingstabel). In feite bieden beide borden al alle functionaliteit die nodig is om een prima Skylake systeem in elkaar te sleutelen. Van de twee heeft de Pro Gaming duidelijk onze voorkeur: de audio-implementatie is beter en er zijn meer USB 3.0 poorten. De lagere prestaties los je eenvoudig zelf op door zelf een agressieve turbo te configureren, door "MultiCore Enhancement" in de BIOS op enabled te zetten. De Pro Gaming krijgt van ons een Great Value award.

Zeker als gamer wil je wellicht toch liever drie tientjes meer uigeven voor de Maximus VIII Ranger. De prestaties van de ROG-borden zijn uitstekend, ASUS heeft duidelijk de beste audio-implementatie, je krijgt alle ROG software en andere extra's en betaalt niet te veel voor visuele pracht en praal. We begrijpen het als je vanwege de looks de Hero verkiest, maar puur rationeel is de Ranger echt de slimmere keuze. De Ranger krijgt van ons een Excellent Choice award. Diezelfde award gaat naar soortgenoot Gene, zonder enige twijfel een uitstekend Micro ATX bord om te gamen én te overklokken.

In het duurdere segment vinden we de ASRock Fatality Gaming K6+, ASRock Z170 Extreme7+, de ASUS Z170-Deluxe en de MSI Z170A Gaming M7. Om met de ASRock K6+ te beginnen: op zich is het een goed bord, maar echt onderscheiden op dit prijspunt kan het bord zich niet en onder meer de geluidskwaliteit is voor verbetering vatbaar. De meegeleverde USB 3.1 front panel is wat ons betreft een groot voordeel, maar die vind je ook bij slechts beperkt duurdere Z170 Extreme7+, wat eigenlijk op alle fronten een beter bord is. Wie van plan is om meerdere M.2 PCI-Express SSD's te gaan combineren kan eigenlijk niet om dit bord heen. Toegegeven, een kleine doelgroep, maar toch. De Z170-Deluxe is een prima bord, maar is vanwege de prijs eigenlijk alleen het overwegen waard wanneer je echt WLAN op je desktop nodig hebt. De zes USB 3.1 poorten blijft wat ons betreft overkill en de ASRock implementatie met frontpanel is wat ons betreft eleganter. Wel positief is het uitstekende USB 3.1 prestatieniveau bij de Z710-Deluxe en de andere ASUS borden.

De MSI Z170A Gaming M7 is een prima bord waarvan zeker het lage idle-verbruik en de handige automatische overklok-knop geroemd moet worden, maar de prijs van € 270 weegt wat ons betreft niet op tegen het geboden Wanneer we het bord vergelijken met de 60 euro goedkopere ASUS Maximus VIII Hero of zelfs de 90 euro goedkopere Maximus VIII Ranger (vergelijkingstabel, vergeet de knop gelijke specificaties verbergen niet!), dan moeten we concluderen dat ASUS een nóg betere audio-implementatie heeft, een snellere USB 3.1 implementatie,meer SATA-poorten en een software suite ide minstens zo uitgebreid is. MSI stelt daar een Killer E2400 netwerkchip tegenover, maar ASUS' alternatief van Intel met GameFirst software is een prima alternatief. Met een dergelijk prijsverschil is de keuze snel gemaakt.

Zie ook: Intel Core i7 6700K / Core i5 6600K Skylake review


ASRock Z170 Extreme7+
ASUS Maximus VIII Ranger
ASUS Maximus VIII Gene


ASUS Z170-Pro Gaming


Besproken producten

Vergelijk alle producten

Vergelijk  

Product

Prijs

ASRock Fatal1ty Z170 Gaming K6+

ASRock Fatal1ty Z170 Gaming K6+

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4
Niet verkrijgbaar
Excellent ASRock Z170 Extreme7+

ASRock Z170 Extreme7+

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4
Niet verkrijgbaar
Excellent Asus Maximus VIII Gene

Asus Maximus VIII Gene

  • Micro ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4

€ 240,00

5 winkels
Asus Maximus VIII Hero

Asus Maximus VIII Hero

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4

€ 242,95

5 winkels
Excellent Asus Maximus VIII Ranger

Asus Maximus VIII Ranger

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4

€ 222,95

3 winkels
Great Value Asus Z170 Pro Gaming

Asus Z170 Pro Gaming

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4
Niet verkrijgbaar
Asus Z170-A

Asus Z170-A

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4

€ 183,00

1 winkel
Asus Z170-Deluxe

Asus Z170-Deluxe

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4

€ 351,85

4 winkels
MSI Z170A Gaming M7

MSI Z170A Gaming M7

  • ATX
  • Socket 1151
  • Intel Z170
  • DDR4
Niet verkrijgbaar
0
*