Zeven Intel Z68 moederborden review

40 reacties
Inhoudsopgave
  1. 1. Inleiding
  2. 2. Intel Z68 chipset
  3. 3. Intel Smart Response Technology
  4. 4. Lucid Virtu
  5. 5. ASRock Z68 Extreme4
  6. 6. ASRock Z68 Extreme4 - BIOS screenshots
  7. 7. ASUS P8Z86-V Pro
  8. 8. ASUS P8Z86-V Pro - BIOS screenshots
  9. 9. Gigabyte GA-Z68X-UD3H
  10. 10. Gigabyte GA-Z68X-UD3H - BIOS screenshots
  11. 11. Gigabyte GA-Z68X-UD4
  12. 12. Gigabyte GA-Z68X-UD4 - BIOS screenshots
  13. 13. Gigabyte GA-Z68X-UD7
  14. 14. Gigabyte GA-Z68X-UD7 - BIOS screenshots
  15. 15. Gigabyte Touch BIOS screenshots
  16. 16. Intel DZ68DB
  17. 17. Intel DZ68DB - BIOS screenshots
  18. 18. MSI Z68A-GD80
  19. 19. MSI Z68A-GD80 - BIOS screenshots
  20. 20. Benchmarks (zonder losse videokaart)
  21. 21. Stroomverbruik (zonder losse videokaart)
  22. 22. Benchmarks (Radeon HD 6850)
  23. 23. Stroomverbruik (Radeon HD 6850)
  24. 24. Geluidskwaliteit
  25. 25. Prestaties Intel Smart Response Technology
  26. 26. Prestaties Lucid Virtu
  27. 27. Conclusie
  28. 28. Besproken producten
  29. 29. Reacties

Inleiding

Wie de afgelopen maanden een Sandy Bridge systeem ging samenstellen stond voor een lastige keuze: neem je een moederbord met Intel P67 chipset of juist een exemplaar met Intel H67 chipset? Voor de meeste Hardware.Info lezers was de P67 de juiste keuze: moederborden met deze chipset bieden veel overklok-features, waaronder de mogelijkheid om de multipliers voor de CPU het het geheugen te verhogen. Zeker bij een K-processor met unlocked multiplier was het zonde om geen P67 bord te kiezen.

Die P67 chipset mist echter een belangrijke functionaliteit die je bij de H67 wél hebt: de mogelijkheid om de in de Sandy Bridge processors geïntegreerde videokaart en daaraan gekoppelde technieken als Intel Quick Sync te gebruiken. De H67 borden bieden wel de mogelijkheid om het GPU-gedeelte van de processor te overklokken, het CPU-gedeelte juist weer niet. Wie én de geïntegreerde videokaart wilde gebruiken én wilde overklokken, had tot nu toe pech. Met de nadruk op tot nu toe: want een nieuwe chipset die Intel vandaag introduceert, zorgt ervoor dat dit dilemma niet langer bestaat.


De Intel Z68 chipset biedt de combinatie van de speciale mogelijkheden van de P67 en H67.

De nieuwe Intel Z68 chipset is eigenlijk gewoon een combinatie van de P67 en de H67. Ofwel: én overklokken én de geïntegreerde videokaart gebruiken. Aan die gecombineerde functionaliteit voegt Intel ook nog wat extra's toe: Intel Smart Response, een nieuwe technologie waarbij een (kleine) SSD gebruikt kan worden om dienst te doen als cache voor een grotere harde schijf. Een ander nieuwtje dat we zien bij de Z68 komt niet van Intel zelf, maar wel van een bedrijf waar Intel voldoende aandelen van bezit: Lucid introduceert bij de komst van de Z68 de Virtu technologie, waarbij geïntegreerde videokaart en losse videokaart op een slimme manier samenwerken.

De komst van de Z68 verandert de markt voor Sandy Bridge moederborden in één klap. We zien dat de meeste moederbordfabrikanten voor het luxere segment de focus verleggen van P67 naar Z68. Daarnaast blijkt dat fabrikanten met de komst van Z68 ook weinig meer van de H67 chipset verwachten. Zodoende lijkt het erop dat de Z68 zowel P67 als H67 grotendeels zal vervangen, terwijl voor het goedkopere segment de H61 blijft bestaan.

De Z68 is zodoende vanaf nu voor veel aspirantkopers van een Sandy Bridge systeem de aangewezen keuze. Vandaar dat we in dit artikel, naast een uitgebreide blik op de mogelijkheden van de nieuwe chipset, ook direct zeven moederborden bespreken: drie van Gigabyte en daarnaast borden van ASRock, ASUS, Intel en MSI.

Intel Z68 chipset

Het is een publiek geheim dat alle Intel Sandy Bridge chipsets fysiek gebaseerd zijn op exact dezelfde chip, codenaam Cougar Point. Voor zover daar door mensen nog aan werd getwijfeld, werd dat wel duidelijk toen Intel begin dit jaar een fout vond in die Cougar Point, wat de facto betekende dat de P67, de H67 en ook alle andere (mobiele) Sandy Bridge chipsets getroffen waren. Intel kan bepaalde features in- of juist uitschakelen om de diverse chipsetmodellen de juiste uitrusting te geven. In feite is de Z68 een Cougar Point met alle mogelijke functionaliteit van de chipset ook daadwerkelijk ingeschakeld: de meest luxe Cougar Point mogelijk dus!

Onderstaande afbeelding toont het blokschema van de Z68. Bovenin vinden we de Sandy Bridge processor, die via een 20 Gb/s DMI-bus op het moederbord verbonden is met de chipset. De controller voor de PCI-Express sloten voor de videokaart(en) zit zoals bekend in de CPU, evenals de dual-channel DDR3-geheugencontroller. Tot de uitrusting van de Z68 chipset behoort een zesvoudige Serial ATA controller, waarvan twee maal Serial ATA 600 en vier maar Serial ATA 300. RAID 0, 1, 5, 10 en Matrix RAID worden door de Z68 ook ondersteund. De chipset biedt een 14-voudige USB 2.0 controller en 8 PCI-Express 2.0 lanes die gebruikt kunnen worden voor extra controllerchips op het moederbord. Verder is er ondersteuning voor High Deginition Audio. De chipset kan zoals gezegd ook de beelden van de in de processor geïntegreerde videokaart verwerken. Moederbordfabrikanten kunnen VGA, DVI, HDMI en DisplayPort uitgangen plaatsen.

In onderstaande tabel zie je hoe de functionaliteit van de Z68 zich verhoudt ten opzichte van de P67, de H67 en de budget H61. Ook uit de tabel blijkt opnieuw dat de Z68 in feite een combinatie van de P67 en H67 is: het beste van twee werelden.

Chipset Z68 P67 H67 H61
CPU overklokken Ja Ja - -
GPU overklokken Ja - Ja -
Ondersteuning voor Sandy Bridge GPU Ja - Ja Ja
Serial ATA 600 poorten 2 2 2 -
Serial ATA 300 poorten 4 4 4 4
PCI-Express 2.0 lanes 8 8 8 6
USB 2.0 poorten 14 14 14 10
Intel Smart Response Ja
- - -

Intel Smart Response Technology

Het belangrijkste extraatje van de Z68 is de Intel Smart Response Technology, een nieuwe techniek waarbij je een SSD kunt gebruiken als cache voor je normale harde schijf. In feite is de Smart Response een softwaretrucje, uitgevoerd voor de Intel Rapid Storage Manager. Desalniettemin werkt het opvallend goed: een slim algoritme - waarover Intel niet bijster scheutig is met informatie - zorgt ervoor dat de meest gebruikte data van de harde schijf ook op de SSD staat. Daardoor kan data in veel gevallen een stuk sneller benaderd worden.

Wat is het voordeel van een SSD als cache, in plaats van als los exemplaar voor OS en programma's gebruiken? Je kunt een relatief kleine SSD gebruiken om juist een grote harde schijf te versnellen. Combineer je zo'n kleine SSD met een grote schijf, dan heb je dus een Terabyte of meer versnelde opslag. Om een Terabyte als échte SSD te kopen moet je een fortuin uitgeven.

Toch is het oppassen geblazen: in theorie zou iedere SSD geschikt zijn om als caching te gebruiken, maar in de praktijk zal het gebruiksmodel van caching veel meer lees- en schrijfopdrachten opleveren dan het gebruiksmodel van een SSD voor standaard opslag gebruiken. Zeker een groot aantal schrijfopdrachten is in de basis gevaarlijk voor een SSD.

Speciaal voor de gelegenheid introduceert Intel daarom ook een SSD met een beperkte capaciteit, die wel speciaal is geoptimaliseerd voor gebruik als caching schijf: de SSD 311 met codenaam Larson Creek. Deze SSD heeft een opslagcapaciteit van 20 GB en is gebaseerd op dezelfde controller als de X25-M Postville en de SSD 320 reeksen. Dat impliceert dat de SSD een Serial ATA 300 controller heeft. De drive maakt echter gebruik van het luxere SLC flashgeheugen, dat sneller schrijfoperaties verwerkt en ook een veel langere levensduur heeft. De drive zou iets meer dan 100 euro moeten gaan kosten. De basisprestaties van de SSD 311 (hier te vinden) komen min of meer overeen met de SSD 320 reeks.

Intel 311 Series 20GB (SATA)
De Intel SSD 311 20 GB, speciaal bedoeld voor Smart Response Technology.

Wanneer je Smart Response inschakelt, heb je de keuze uit twee opties: een enhanced en een maximized modus. In de enhanced modus wordt alle data die wordt weggeschreven direct op zowel SSD als de harde schijf geplaatst (write-through caching in jargon). Dat betekent dat wanneer de SSD zou sneuvelen, er geen data verloren gaat. Bij de maximized modus worden schrijfopdrachten in eerste instantie op de SSD uitgevoerd en later - zonder dat je daar als gebruiker op moet wachten - doorgezet naar de harde schijf (write-back caching). Dat betekent in de praktijk nog wat betere prestaties, maar wanneer de SSD sneuvelt kun je data kwijt zijn. Indien je moederbord kapot, gaat zul je bij deze maximized modus ook SSD en harde schijf als setje naar een nieuw bord moeten overplaatsen om er zeker van te zijn dat je alle data behoudt.


De Smart Response Technology schakel je in via Intels Rapid Storage Manager.

Lucid Virtu

Geen technologie van Intel zélf, maar wel aan de Z68 chipset gelieerd is Virtu, een slim stuk software van het bedrijf Lucid, dat we kennen van de Hydra-chips die op bepaalde high-end moederborden het combineren van verschillende videokaarten mogelijk maakt.

Wat Virtu in feite doet is je losse videokaart virtualiseren en alleen inschakelen wanneer nodig. Bij een systeem met Virtu software sluit je je monitor aan op de aansluitingen van de geïntegreerde Intel videokaart. De losse videokaart plaats je wel in het systeem, maar dus zonder aangesloten monitor. De Virtu software zorgt er voor dat op momenten waar er geen zware 3D-performance nodig is (de Windows desktop, het afspelen van video, hele simpele games), de Intel GPU het werk doet en de losse videokaart wordt teruggeschakeld naar het laagst mogelijke energieniveau. Zodra een 3D-game wordt gestart, wordt de losse videokaart wel inschakeld om de 3D berekeningen te doen. Deze worden dan via de PCI-Express bus weggeschreven naar de framebuffer van de geïntegreerde kaart, zodat de beelden via de monitoruitgang van de geïntegreerde GPU naar buiten worden gestuurd. Lucid claimt dat het prestatieverlies slechts een paar procent is en zoals we verderop zullen zien hebben ze daar gelijk in.

Het belangrijkste voordeel is natuurlijk een lager energieverbruik. Virtu biedt echter nog een belangrijk pluspunt: omdat de geïntegreerde Intel GPU ook gewoon blijft werken, kun je in videoconversiesoftware gebruik blijven maken van Intel Quick Sync, de in de Sandy Bridge processors geïntegreerde video-encoder, ook wanneer je een losse videokaart gebruikt.

Virtu werkt overigens zowel met AMD als met nVidia kaarten. (Al is nVidia voor haar eigen kaarten ook bezig met een eigen technologie die hetzelfde doet, een deskop versie van nVidia Optimus, dat men bij notebooks toepast).


De werking van Lucid Virtu schematisch toegelicht.


De Lucid Virtu driver in Windows.

ASRock Z68 Extreme4

ASRocks eerste moederbord op basis van de nieuwe chipset is de Z68 Extreme4, een moederbord dat veel gelijkenissen toont met de eerste geteste ASRock P67 Extreme4. Net als alle andere borden in de test vinden we een Socket 1155 processorvoet en vier DDR3 DIMM-sloten. Het bord biedt drie PCI-Express x16 sloten: twee delen 16 lanes vanuit de PCI (16/0 of 8/8) de derde krijgt vier lanes vanuit de south bridge. Verder is er twee maal PCI en twee maal PCI-Express x1.

ASRock Z68 Extreme4

Het bord heeft intern acht Serial ATA aansluitingen, waarvan de laatste twee worden verzorgd door een Marvell 88SE9120 controller. Achterop vinden we één eSATA poort. USB 2.0 is er in totaal acht keer en daarnaast biedt het bord vier maal USB 3.0, twee maal tussen de connectors op het I/O-paneel en twee maal intern. Hiervoor gebruikt ASRock twee controllers van EtronTech. Firewire is er niet, maar anno 2011 zullen er nog maar weinig mensen zijn die het missen.

De enkele Gigabit netwerkaansluiting wordt aangestuurd door een BCM57781 chip van Broadcom, een merk dat we de laatste tijd niet meer zo vaak op moederborden tegenkomen. Voor het geluid heeft ASRock gekozen voor een Realtek ALC892, bijgestaan voor THX TruStudio Pro software.

ASRock Z68 Extreme4

Qua monitoraansluitingen is het ASRock bord riant bedeeld: VGA, DVI, HDMI en DisplayPort zijn alle vier aanwezig.

De extra hardwarematige features beperken zich tot onboard power- en resetknoppen en een HEX-display voor BIOS POST-codes. ASRock heeft een grafische EFI BIOS. Qua instellingsmogelijkheden wellicht niet zo uitgebreid als sommige andere merken, maar alle belangrijke overklokfeatures zijn aanwezig.

De prestaties liggen uiteraard in lijn met de andere geteste borden. Het idle verbruik is relatief hoog, terwijl het bord onder load erg zuinig is. Bij de stroomtest tijdens de Cinebench 10 benchmark is ASRock zelfs de zuinigste.

De prijs van het bord is ons nog niet bekend, maar ASRock kennende zal men weer voor een scherpe prijsstelling zorgen.

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4 - BIOS screenshots

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

ASUS P8Z86-V Pro

ASUS stuurde ons de P8Z86-V Pro, het meest voordelige bord in deze test, voorzover we prijzen van de borden hebben. De ontwerpers van de Taiwanese fabrikant zijn weer helemaal los gegaan, met golvende heatsinks op de spanningstabilisatoren als meest zichtbare uiting.

Asus P8Z68-V Pro

Net als ASRock biedt ASUS drie PCI-Express x16 slots met twintig lanes (16/0/4 of 8/8/4) en daarnaast twee maal PCI en twee maal PCI-Express. Ook dit bord biedt acht interne Serial ATA-aansluitingen, waarbij de zes poorten van de Z68 chipset zijn aangevuld door twee Serial ATA 600 connectors van een Marvell controller. eSATA moet dit bord helaas missen. Naast 12 USB 2.0 poorten (waarvan 6 achterop) biedt het bord vier keer USB 3.0, twee maal extern en twee maal intern. Hiervoor gebruikt ASUS twee controllers van ASMedia, een eigen dochterfirma. Opvallend is dat de PCB van het bord plek biedt voor een derde USB 3.0 controller voor nog twee interne poorten, maar die in niet aanwezig. Wel aanwezig is een VIA Firewire-controller.

ASUS heeft gekozen voor een Intel LAN-chip, de 82579V. Het geluid wordt geproduceerd door een Realtek ALC892, bijgestaan door DTS Surround Sensation UltraPC software. Vrij uniek in deze prijsklasse is de aanwezigheid van Bluetooth op het moederbord.

Asus P8Z68-V Pro

Voor de in de processor geïntegreerde videokaart heeft ASUS VGA, DVI en HDMI aansluitingen beschikbaar, DisplayPort ontbreekt.

Hardwarematige extra features zijn onboard power- en reset-knoppen, een Mem OK-knop die problemen met bepaalde geheugenmodules zou moeten oplossen en EPU en TPU switches die het bord zuiniger zouden moeten maken. Helaas is er geen probleemdiagnose.

We waren al enthousiast over ASUS' grafische EFI schil bij de P67 en H67 borden van dit merk: eenvoudig in gebruik en bovenal erg duidelijk. Vooral het hoofdscherm van de grafische BIOS is goed gevonden: hier krijg je direct al belangrijke systeeminformatie te zien. De screenshots op de volgende pagina tonen wel aan dat je aan instellingsmogelijkheden geen gebrek hebt.

Ook hier geen opvallende zaken als we kijken naar de prestaties. Het energieverbruik is bovengemiddeld, iets wat we wel vaker zien bij mid-range ASUS borden.

Asus P8Z68-V Pro

ASUS P8Z86-V Pro - BIOS screenshots

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

Gigabyte GA-Z68X-UD3H

Gigabyte gaat het meest voortvarend te werk bij de Z68 chipset. Waar de andere merken ons slechts één bord voor de officiële introductie konden leveren, ontvingen we er van Gigabyte direct drie: de GA-Z68X-UD3H, -UD4 en topmodel -UD7. Alle drie de borden zijn uitgevoerd in Gigabytes nieuwe, zwarte kleurstelling. Qua looks heeft Gigabyte de winst wat ons betreft binnen!

Gigabyte Z68X-UD3H

Op het instapbord vinden we een tweetal PCI-Express x16 sloten (16/0 en 8/8), twee maal PCI en drie maal PCI-Express x1. Het bord biedt intern zeven SATA-poorten; vijf van Z68-chipset en twee extra Serial ATA 600 aansluitingen van een Marvell chip. De missende zesde aansluiting vinden we extern terug als eSATA.

Het bord heeft 12x USB 2.0, waarvan vier maal extern. USB 3.0 is vier keer aanwezig, twee maal intern en twee maal extern. Klaarblijkelijk is de enorme hoeveelheid NEC USB 3.0 controllers die Gigabyte ooit heeft ingekocht op, want op dit bord vinden we exemplaren van EtronTech. Twee van de interne USB 2.0 poorten blijven stroom leveren als de PC uit staat. Handig voor het opladen van smartphones of tablets.

Gigabyte Z68X-UD3H

De UD3H is de enige van de drie geteste Gigabyte Z68 borden met aansluitingen voor de geïntegreerde videokaart. Alle vier zijn aanwezig: VGA, DVI, HDMI en DisplayPort.

Op het bord vinden we een Realtek RTL8111E Gigabit netwerkchip. We zijn blij met Gigabytes keuze voor de Realtek ALC889 audiocodec. Dat blijft de onboard audiochip met de allerbeste analoge geluidskwaliteit. Gigabyte combineert het bord met Dolby Home Theater software.

Het bord heeft een 8-fase stroomvoorziening, waarvoor men gebruik maakt van Driver MosFETs, beter bekend onder de naam die MSI ze ooit gaf: DrMOS. Deze chips combineren hoge efficiëntie met goede overklokbaarheid.

Helaas heeft Gigabyte nog steeds geen grafische EFI BIOS. Gelukkig heeft men wel een oplossing geïmplementeerd die het mogelijk maakt om van schijven groter dan 2,2 TB op te starten. Voor wie de grafische interface mist heeft Gigabyte bij de Z68 generatie wel een alternatief: Touch BIOS. Dat is een grafische BIOS-schil die je kunt benaderen vanuit Windows. Niet alle BIOS-instellingen zijn daarin aan te passen, maar wel een hoop. Screenshots van Touch BIOS vind je verderop in dit artikel. Een extra feature die we altijd kunnen waarderen: de UD3H heeft twee BIOS chips aan boord.

De DrMOS chips doen het goed op het Gigabyte bord: de UD3H is duidelijk één van de zuinigste borden in de test. Ook de prestaties zijn prima te noemen.

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte GA-Z68X-UD3H - BIOS screenshots

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte GA-Z68X-UD4

Een stapje hoger komen we uit bij de Gigabyte Z68X-UD4, een bord dat voor gemiddeld 212 euro in de Nederlandse winkels ligt. Eén ding valt direct op: de afwezigheid van videokaartaansluitingen. Dit bewijst maar dat Gigabyte de Z68 echt als opvolger van de P67 benadert. De afwezigheid van videokaartaansluitingen is aan de ene kant jammer: gebruik je ze niet, dan zitten ze ook niet in de weg, zou je denken. Intel Quick Sync gebruiken is op deze manier ook onmogelijk. Het voordeel is echter dat er op het I/O-paneel meer plek is voor andere aansluitingen: meer USB-poorten bijvoorbeeld. We gaan wel met Gigabyte mee in de redenatie dat iedereen die meer dan 200 euro aan een moederbord uitgeeft een losse videokaart gebruikt. Hoe belangrijk Intel zelf haar Quick Sync technologie dan ook mag vinden, het blijft staan dat je voor de beste beeldkwaliteit toch softwarematige codering moet gebruiken.

Gigabyte Z68X-UD4

Een tweede verschil tussen de UD3 en de UD4 is het onbreken van het derde PCI-Express x1 slot. Dat is niet zonder reden: er is fysiek de ruimte niet meer voor, vanwege de veel uitgebreidere stroomvoorziening voor de CPU. 16 fases biedt Gigabyte op dit UD4 bord, opnieuw uitgevoerd met DrMOS chips.

Voor de twee eSATA poorten gebruikt de UD4 een tweede extra Marvell Serial ATA 600 controller. Dat betekent dat we intern 8 Serial ATA 600 poorten vinden, inclusief alle aansluitingen van de Z68 chipset.

Aan USB aansluitingen heeft de UD4 geen gebrek. USB 2.0 is er 14 keer, waarvan 8 keer extern. USB 3.0 is er net als bij de UD3H vier keer, waarvan twee keer extern. De controllers zijn opnieuw van EtronTech.

Gigabyte Z68X-UD4

De UD3H heeft het al, dus de UD4 zeker: de luxe Realtek ALC889 audio codec, door Gigabyte als extraatje voorzien van Dolby Digital Live functionaliteit.

Opvallend is dat dit bord, hoewel het met een 16-fase CPU-stroomvoorziening toch ook duidelijk is gericht op overklokkers, niet is voorzien van onboard power- en reset-knoppen. Ook probleemdiagnose is er niet. Wel vinden we ook op dit bord twee BIOS-chips. De Award-BIOS komt verder overeen met die van de UD3H.

De prestaties zijn opnieuw prima en ook dit bord hoeft zich qua energieverbruik niet te schamen.

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte GA-Z68X-UD4 - BIOS screenshots

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte GA-Z68X-UD7

Gigabytes topmodel in de Z68 reeks is de UD7. Dat dit het meest luxe Z68 bord is van de Taiwanese gebruikant valt ook wel af te leiden aan de gouden randjes bij de koelers. Ook de UD7 mist monitoraansluitingen, met dezelfde argumentatie als bij de UD4. Afgezien daarvan heeft het bord heel wat te bieden.

Gigabyte Z68X-UD7

Om te beginnen met de ruimte voor videokaarten. De GA-Z68X-UD7 is het enige Z68 bord in deze test met een nVidia NF200 chip aan boord. Dat is bij de Intel P67 en Z68 chipsets bijna een must als je drie videokaarten in Triple SLI of Triple Crossfire X wil gebruiken, laat staan vier. De vier PCI-Express x16 sloten hebben in totaal 32 lanes tot hun beschikking. Bij twee kaarten kun je beide de volle 16 lanes geven, bij vier kaarten hebben ze er elk 8.  Verder vond Gigabyte nog ruimte voor twee PCI-sloten en één keer PCI-Express x1.

Het aantal Serial ATA aansluitingen is gelijk aan de UD4: acht intern en twee extern. Ook op dit bord gebruikt Gigabyte extra controllers van Marvell.

Gigabyte Z68X-UD7

Ook qua USB 3.0 poorten is de UD7 duidelijk een heel stuk vooruitstrevender dan de andere borden in de test: 10x USB 3.0, waarvan 6x extern. Acht van deze poorten lopen via twee onboard VIA USB 3.0 hubs, maar twee poorten zijn native. Er is dus naar onze kritiek bij de P67 borden geluisterd! Verder is er nog 8x USB 2.0, waarvan 4x extern: aan USB aansluitingen geen gebrek dus. Firewire is er uiteraard ook. In de doos bundelt Gigabyte een bracket met twee USB 3.0 aansluitingen dat in een 3,5" slot van de behuizing geplaatst kan worden.

Het bord biedt twee Gigabit netwerkaansluitingen, beide aangestuurd door Realtek RTL8111E chips. Ook op dit bord vinden we gelukkig de onvolprezen Realtek ALC889 audiocodec, voorzien van Dolby Home Theater software met Dolby Digital functionaliteit.

Gigabyte Z68X-UD7

Voor de stroomvoorziening van de CPU biedt dit bord niet minder dan 24 fasen, gebruik makend van DrMOS chips. In totaal kun je 6 fans aansluiten op het bord. In de BIOS gaat Gigabyte qua voltages wat verder dan bij de andere twee borden: zo kun je het geheugenvoltage instellen tot maximaal 2,6 Volt en zijn ook de limieten voor de chipset en de QPI-bus hoger. (Alle maximale voltages vind je uiteraard terug in de vergelijkingstabel.) Uiteraard biedt ook dit bord twee BIOS-chips. Het gebrek aan een grafische EFI-BIOS wordt ook nu weer deels gecompenseerd door de Touch BIOS utility.

Op dit bord vinden we verder wél onboard power- en resetknoppen en ook een HEX-display met BIOS POST-codes ontbreekt gelukkig niet. Het stroomverbruik van het bord is zo'n 20 Watt hoger dan de UD4, niet geheel verwonderlijk gezien de extra functionaliteit. De prestaties zijn opnieuw prima. Het enige wat wellicht afschrikt is de prijs: gemiddeld 342 euro, duurder dan de duurste processor die je erop kunt zetten.

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte GA-Z68X-UD7 - BIOS screenshots

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Touch BIOS screenshots

Zoals gezegd bundelt Gigabyte bij al haar Z68 borden de Touch BIOS software, een Windows programma om BIOS-instellingen mee aan te passen, geïnspireerd door de interface van moderne smartphones. Touch BIOS is Gigabytes antwoord op de grafische EFI-BIOS'en van ASRock, ASUS en MSI. Hoewel Touch BIOS als nadeel heeft dat je vanuit Windows lang niet alle BIOS-instellingen kunt aanpassen - waardoor het dus zeker geen volwaardig alternatief is - heeft het draaien onder Windows ook wel weer zo z'n voordelen qua gebruiksvriendelijkheid. Hieronder staan enkele screenshots van Gigabytes Touch BIOS.

Intel DZ68DB

Intels eigen ATX-moederbord gebaseerd op de Z68 chipset is de DZ68DB. Wie het bord bekijkt, zal direct concluderen dat Intel klaarblijkelijk één PCB-layout heeft bedacht die geschikt is om zowel een ATX als Micro ATX bord mee te maken: de ruimte rond de onderste twee PCI-slote is dusdanig onbenut dat je vermoedelijk een zaag kunt pakken, de laatste twee sloten van het bord kan afzagen en het blijft nog steeds werken.

Intel DZ68DB

In vergelijking met de andere borden is de Intel DZ68DB vrij kaal: geen koelblokken op de spanningstabilisatoren en slechts een zeer bescheiden koelblokje op de Z68 chipset. Het geeft maar aan dat de Intel chipset dusdanig efficiënt werkt, dat de flinke koeling op de andere borden zeker geen noodzaak is.

Als enige kiest Intel er voor om slechts één PCI-Express x16 slot op het bord onder te brengen. SLI of Crossfire zijn dus per definitie onmogelijk. Verder biedt het bord twee maal PCI-Express x1 en drie maal PCI. We tellen vijf interne SATA-poorten: de zesde poort van de Z68 heeft Intel als eSATA uitgevoerd.

Intel DZ68DB

Qua USB 3.0 houdt Intel het ook zeer beperkt; twee aansluitingen slechts, beide aan de achterkant, aangestuurd door een NEC controller. Geen intern USB 3.0 zal voor velen toch een nadeel zijn. Het bord heeft wel 14x USB 2.0, waarvan zes keer extern.

Voor de geïntegreerde videokaart biedt Intel DVI, HDMI en DisplayPort uitgangen. VGA ontbreekt dus. De gebruikte audiocodec is de Realtek ALC892, zonder toegoevoegde geluidsverbeteringssoftware. Vanzelfsprekend gebruikt Intel haar eigen netwerkchip.

Hardwarematige extra features moeten we in z'n geheel missen: geen onboard knoppen, geen probleemdiagnose, niets. Ook de BIOS - of eigenlijk EFI - is vrij kaal te noemen. Basisinstellingen zijn alle aanwezig, maar wie toch wat meer wil instellen moet elders terecht.

Hét grote voordeel van zo'n kaal bord als de DZ68DP: het stroomverbruik. In alle tests is het Intel bord ofwel de zuinigste ofwel de één na zuinigste. De prestaties lijden daar niet onder, die zijn prima.

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB - BIOS screenshots

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

MSI Z68A-GD80

MSI's goedkopere Z68 borden waren helaas op het moment van schrijven nog niet beschikbaar, vandaar dat we enkel met het topmodel, de Z68A-GD80 aan de slag konden. Met een gemiddelde prijs van 247 euro is het bord zeker niet goedkoop, maar nog altijd 100 euro voordeliger dan Gigabytes UD7. Zoals de naam al impliceert, kent het bord veel gelijkenissen met de P67A-GD80.

MSI Z68A-GD80 (B3)

Om weer met de posities voor de videokaarten te beginnen: MSI biedt drie PCI-Express x16 sloten, waarvan twee verbonden met de CPU. In totaal zijn er 20 lanes beschikbaar, 16/0/4 of 8/8/4 dus. MSI biedt verder twee maal PCI-Express x1 en twee maal PCI.

De GD80 heeft 10 USB 2.0 poorten, waarvan 4 extern. Net als de meeste borden in deze test zijn er vier USB 3.0 poorten, twee intern en twee extern. Firewire is ook aanwezig. Voor de videokaart biedt MSI DVI en HDMI. Geen VGA en DisplayPort dus.

Net als de Gigabyte UD4 biedt het bord zeven interne Serial ATA poorten en één externe. Dat betekent dat MSI slechts één extra Marvell controller heeft moeten gebruiken. Een verschil: bij MSI zijn wel alle poorten van de Z68 chipset intern uitgevoerd en is juist één van de Marvell poorten extern.

MSI Z68A-GD80 (B3)

Ook dit bord heeft twee Gigabit LAN aansluitinen. De audio codec is een Realtek ALC892, gebundeld met THX TruStudio Pro software. Helaas is MSI weer van de goede gewoonte om Realtek ALC889 codecs op haar high-end borden te gebruiken afgestapt.

Het bord biedt onboard power- en resetknoppen en daarnaast de befaamde OC Genie knop, waarmee de CPU binnen een seconde naar een veilig, maar significant hoger niveau overgeklokt kan worden. Handig voor wie geen zin heeft om zelf uit te zoeken hoe hij/zij moet overklokken (al is dat bij Sandy Bridge kinderspel). Overklokkers kunnen verder ook aan de slag met meetpunten voor de voltages, maar een HEX-display voor BIOS POST-codes missen we helaas.

Het bord heeft een 12-fase CPU stroomvoorziening, waarbij MSI gebruik maakt van DrMOS chips, Hi-C condensators en SFC spoelen; stuk voor stuk uitstekende keuzes voor wat betreft de componenten. Het bord maakt gebruik van MSI's bekende grafische EFI-schil, zoals we die eerder al op de P67 borden tegenkwamen. Nog steeds zijn we van mening dat de interface een lik verf kan gebruiken, maar qua functionaliteit hebben we weinig te klagen. Overklokkers hebben in ieder geval alle belangrijke opties voorhanden, zoals je ook wel kunt zien op de screenshots op de volgende pagina.

De prestaties zijn ook bij MSI prima. Het idle verbruik is zeer laag. Het verbruik onder load valt een beetje tegen, voornamelijk omdat MSI een goede reputatie heeft op dat vlak.

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 - BIOS screenshots

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

Benchmarks (zonder losse videokaart)

We hebben de Z68 moederborden in eerste instantie getest op dezelfde wijze als eerder de Intel H67 borden: met een Core i5 2500K processor, 4 GB DDR3-1333 geheugen, een Western Digital Raptor 74 GB harde schijf, een Cooler Master Real Power M850 voeding en Windows 7 x64 als besturingssysteem. Zonder losse videokaart dus, wat impliceert dat we de Gigabyte UD4 en UD7 in deze testconfiguratie niet konden opnemen.

In de grafieken zijn de rode balkjes de Z68 borden.

Stroomverbruik (zonder losse videokaart)

Naast de prestaties hebben we ook het stroomverbruik gemeten, zowel idle als tijdens Cinebench 10 en 3DMark Vantage. Onderstaande grafieken tonen de resultaten:

Benchmarks (Radeon HD 6850)

Aangezien de Gigabyte UD4 en UD7 borden geen videokaartuitgangen aan boord hebben, zijn we genoodzaakte alle Z68 borden eveneens met de testconfiguratie van de eerste geteste P67 moederborden te testen. Dat betekent opnieuw een Core i5 2500K processor, 4 GB DDR3-1333 geheugen, een Western Digital Raptor 74 GB harde schijf, een Cooler Master Real Power M850 voeding en Windows 7 x64 als besturingssysteem, maar nu aangevuld met een Radeon HD 6850 videokaart. De rode balken zijn opnieuw de Z68 borden.

Stroomverbruik (Radeon HD 6850)

Ook in deze configuratie hebben we het stroomverbruik gemeten, resultaten in onderstaande grafieken.

Geluidskwaliteit

De analoge geluidskwaliteit van de moederborden hebben we getest met de loopback test van Rightmark Audio Analyzer. Het zal niemand verbazen dat de drie Gigabyte moederborden dankzij de Realtek ALC889 audio codec de beste geluidskwaliteit bieden.

Prestaties Intel Smart Response Technology

Om de prestaties van de Intel Smart Response Technology in kaart te brengen, hebben we onze toch al niet bepaald langzame Western Digital Raptor testschijf gecombineerd met Intels nieuwe SSD 311 20 GB, zowel in de besproken enhanced als maximized modi. De tests zijn uitgevoerd op het Gigabyte GA-Z68X-UD4 moederbord.

Traditionele harde schijf benchmarks zijn niet geschikt voor het testen van caching. Vandaar dat we ons hebben beperkt tot de hardeschijftest van PCMark Vantage, de enige benchmark die is gebaseerd op het hardeschijfgebruik van échte applicaties. De scores van PCMark Vantage geven een goede maat voor de prestaties van een schijf in de praktijk en zodoende geeft de versnelling in PCMark Vantage ook goed aan wat je op dit vlak in de praktijk mag verwachten. De resultaten staan in onderstaande tabel:

PCMark Vantage Geen cache Enhanced caching Versnelling Maximized caching Versnelling
HDD Totaal Score 4240 19051 4,5 x 21230 5,0 x
Windows Defender 19,1 MB/s 95,5 MB/s 5,0 x 99,5 MB/s 5,2 x
HDD gaming 12,8 MB/s 104,7 MB/s 8,2 x 101,9 MB/s 8,0 x
Windows Photo Gallery 40,9 MB/s 116,8 MB/s 2,9 x 111,4 MB/s 2,7 x
Windows Vista Startup 15,9 MB/s 109,1 MB/s 6,9 x 117,6 MB/s 7,4 x
Windows Movie Maker 42,8 MB/s 75,5 MB/s 1,8 x 99,3 MB/s 2,3 x
Windows Media Center 55,4 MB/s 108,9 MB/s 2,0 x 134,0 MB/s 2,4 x
Windows Media Player 13,6 MB/s 57,6 MB/s 4,2 x 68,2 MB/s 5,0 x
Application Loading 4,5 MB/s 64,0 MB/s 14,2 x 76,6 MB/s 17,0 x

De enhanced caching weet de prestaties van onze toch al niet langzame test harde schijf gemiddeld met een factor 4,5 te versnellen. In maximized modus is de versnelling nog een fractie hoger: gemiddeld 5x. Dat zijn indrukwekkende resultaten! Kijken we naar de absolute scores, dan blijkt zo'n versnelde harde schijf zo'n beetje op de helft van de native PCMark Vantage score van een moderne SSD uit te komen.

Ofwel: door zo'n kleine SSD te kopen kun je in de praktijk je volledige harde schijf van een Terabyte of meer naar de halve 'gevoelssnelheid' van een SSD opwaarderen. Daar kunnen we alleen maar erg enthousiast over zijn.

Prestaties Lucid Virtu

Dan de andere nieuwe technologie: Lucid Virtu. Dit hebben we getest op het MSI Z68-GD80 moederbord, zowel gebruik makend van een AMD Radeon HD 6970 als een nVidia GeForce GTX 580, de snelste single-GPU kaarten van beide GPU-leveranciers.

Lucid Virtu lijkt grotendeels te doen wat het belooft: het werkt inderdaad prima om de 3D-beelden van de losse videokaarten via de uitgangen van de geïntegreerde videokaart naar buiten te sturen. Het prestatieverlies zoals we dat meten in 3DMark Vantage en 3DMark11 is zoals je in onderstaande tabel kunt zien zeer beperkt. Virtu maakt het inderdaad in de praktijk mogelijk om in software als Cyberlink Mediashow Espresso van Intel QuickSync gebruik te blijven maken terwijl je een losse videokaart gebruikt.

Eén belofte kan Lucid echter niet inlossen: het idle stroomverbruik wordt dankzij de Virtu technologie zeker niet lager. Het verder uitschakelen van de losse videokaart kan het extra verbruik van het inschakelen van de geïntegreerde videokaart klaarblijkelijk niet compenseren. Het minieme verschil in idle verbruik is immers in het voordeel van de opstelling met puur de losse videokaart in gebruik. Dezelfde test hebben we ook nog even met een veel oudere videokaart gedaan: een Radeon HD 2900 XT, notoir vanwege het hoge idle verbruik. Ook hier weet Lucid op dit vlak geen verbetering te brengen.

Ofwel: Lucid Virtu is primair interessant om Intel Quick Sync te kunnen blijven gebruiken. Daarbuiten heeft de technologie wat ons betreft weinig toegevoegde waarde.

Lucid Virtu tests AMD Radeon HD 6970 nVidia GeForce GTX 580 ATI Radeon HD 2900 XT
3DMark Vantage - Native 22527 24799 niet getest
3DMark Vantage - Via Virtu 21860 23834 niet getest
3DMark11 - Native 5610 6115 niet getest
3DMark11 - Via Virtu 5537 6043 niet getest
Idle verbruik - Alleen IGP 49,2 W 49,2 W 49,2 W
Idle verbruik - Native 71,0 W 82,6 W 127,7 W
Idle verbruik - Via Virtu 70,7 W 85,9 W 122,0 W

Conclusie

De nieuwe Intel Z68 chipset is bovenal een combinatie van alle unieke aspecten van zowel de P67 als de H67. Dat betekent dus én alle overklokmogelijkheden én de mogelijkheid om de in Sandy Bridge processors geïntegreerde videokaart te gebruiken. Maar de Z68 biedt ook nog wat meer: de SSD caching functionaliteit zijn we erg enthousiast over. Helaas is Intels SSD 311 wegens het gebruikte SLC-geheugen niet bijster goedkoop, maar het met een factor 5 versnellen van de harde schijf toegang is een verademing.

Het feit dat P67 de facto niets meer biedt wat Z68 niet heeft, maar Z68 juist wel een toegevoegde waarde heeft boven P67, maakt dat we Gigabyte gelijk moeten geven in haar strategie om Z68 nu als luxe oplossing voor Sandy Bridge te positioneren en P67 uit te faseren: er is simpelweg geen reden meer om nog voor een P67 bord te kiezen. Dat andere fabrikanten wel nog P67 borden courant houden is hooguit te rechtvaardigen vanwege een beperkt prijsverschil  tussen beide chipsets. Het zou ons niets verbazen als Gigabytes strategie, een pure focus op H61 en Z68, spoedig ook door de andere fabrikanten wordt overgenomen.

Om direct maar even bij Gigabyte te blijven: de firma heeft zich met deze generatie goed gerevancheerd. Bij de P67 borden waren we niet bijster enthousiast, vanwege een combinatie van enkele vreemde beslissingen qua features, relatief hoog stroomverbruik, geen grafische BIOS en een hoge prijsstelling. Voornamelijk dat laatste kritiekpunt blijft over. De nieuwe Gigabyte borden zijn een stuk zuiniger, we zien geen gekke keuzes meer zoals het laten lopen van alle USB 3.0 poorten via hubs en hoewel men nog steeds geen grafische BIOS heeft, biedt de Touch BIOS Windows software toch een mooi alternatief. De GA-Z68X-UD7 is het meest luxe Z68 bord dat we tot nu toe hebben getest. Helaas duur en vanwege de vele extra features niet bepaald zuinig meer, maar op dit moment de enige juiste keuze voor wie lekker veel USB 3.0 poorten wil (10 stuks), triple-SLI of -Crossfire wil draaien, behoefte heeft aan twee netwerkaansluitingen en geen consessies wil doen qua geluidskwaliteit (Realtek ALC889). Als meest luxe bord wint de UD7 een Hardware.Info Gold Award.

Zetten we een stapje terug naar de UD4, dan vinden we een bord dat qua functionaliteit bijna één-op-één te vergelijken is met de MSI Z68-GD80. Gigabyte heeft als voordeel de Realtek ALC889 audiocodec. MSI stelt daar een derde PCI-Express x16 slot, een tweede netwerkpoort en een grafische EFI BIOS tegenover. Maar goed, zo'n 230 euro blijft nog niet heel erg betaalbaar: het doet ons verlangen naar het Z68-equivalent van de P67A-GD65.

De ASUS P8Z68-V Pro is met gemiddeld 172 euro al een stuk voordeliger dan het genoemde duo en scheelt qua functionaliteit niet eens zo heel veel. De wat mindere audiokwaliteit is jammer, een gebruiksvriendelijke en netjes vormgegeven grafische BIOS is een voordeel. Eigenlijk is die ASUS P8Z68-V Pro een prima Z68-bord voor wie niet té veel geld wil uitgeven. Een Silver Award wat ons betreft.

Van de ASRock en Gigabyte UD3H zijn ons op het moment van schrijven nog geen prijzen bekend, zodat het lastig is daar een juiste conclusie aan te hangen. Beide borden hebben het in zich een interessant alternatief voor die P8Z68-V Pro te zijn, mits de prijs scherp is.

De Intel DZ68DB zul je als hardwareliefhebber vermoedelijk liever niet hebben. Het bord is veel kaler dan alle andere geteste borden en mist enkele vitale zaken, zoals een interne USB 3.0 connector. Als Intel de Z68 als luxe chipset wil positioneren, geeft men zelf in ieder geval niet het juiste voorbeeld.


Gigabyte GA-Z68X-UD7


ASUS P8Z68-V Pro


Besproken producten

Vergelijk alle producten

Vergelijk  

Product

Prijs

ASRock Z68 Extreme4

ASRock Z68 Extreme4

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Asus P8Z68-V Pro

Asus P8Z68-V Pro

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gigabyte Z68X-UD3H

Gigabyte Z68X-UD3H

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gigabyte Z68X-UD4

Gigabyte Z68X-UD4

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gigabyte Z68X-UD7

Gigabyte Z68X-UD7

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Intel DZ68DB

Intel DZ68DB

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
MSI Z68A-GD80 (B3)

MSI Z68A-GD80 (B3)

  • ATX
  • Socket 1155
  • Intel Z68
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
0
*